Latin music logolatin music
editorialΒιογραφικόΝέαΜουσικήΠρόσωπαΙστορίαmediaPhoto GalleryForum
Ημερομηνία: 21/9/2017
latinmusic category

Μια αδημοσίευτη συνέντευξη με τον Tito Puente

Προσπαθώντας να μετρήσω πόσες φορές έπαιξε ο «Βασιλιάς του Latin» στην Ελλάδα, σταμάτησα έχοντας εξαντλήσει τα δάχτυλα αμφότερων χεριών: Δέκα, τουλάχιστον. Απο το 1988 στο «Ρόδον» ως το 1998 στο Θέατρο Βράχων, ο Tito Puente ήρθε και ξανάρθε στην χώρα μας, συνοδευόμενος απο ονομαστούς και μή συνεργάτες, απο την Celia Cruz και τους απίστευτους Golden Latin Jazz All Stars μέχρι την δική του big band και την τραγουδίστρια Yolanda La Duke. Τον είδα σχεδόν σ΄όλες εκείνες τις συναυλίες, παρέα με κάμποσες χιλιάδες συνέλληνες που μέσω Puente (ένα όνομα που στα ελληνικά σημαίνει «γέφυρα») πέρασαν εφήμερα στην απο κεί όχθη του μουσικού κόσμου και πολλοί πρωτοανακάλυψαν τι εστί latin απ΄τον μέγιστο των δασκάλων. Η τύχη μου υπήρξε εξαιρετική: Διοργανωτής όλων των συναυλιών του Tito Puente (και, συν τω χρόνω, προσωπικός του φίλος) υπήρξε ο ρέκτης επιχειρηματίας κ. Χρήστος Τσιλιγιάννης, ένας αληθινός κύριος, γνώστης της μουσικής και θαυμάσιος άνθρωπος, η επαγγελματική γνωριμία μου με τον οποίο εξελίχθηκε γρήγορα σε μια ακατάσχετη ρουσφετολογία απο μεριάς μου που ο κ. Χρήστος καλόκαρδα ικανοποιούσε πάντα. Ετσι, μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω τον «Βασιλιά» απο κοντά σε διάφορες χρονικές στιγμές, απ΄τίς οποίες αποθησαυρίζω στη μνήμη μου το ολόκληρο 24ωρο που πέρασα μαζί μ΄εκείνον και τους Golden Latin Jazz All Stars στην Πάτρα το 1994, και φυσικά την μιάμιση ώρα που ξοδέψαμε οι δυό μας συζητώντας το πρωί της Παρασκευής, 21 Φεβρουαρίου του 1997,  απ΄όπου η συνέντευξη που θα διαβάσετε προήλθε.



Στην συγκεκριμένη περίσταση, ο
Puente βρισκόταν στην Αθήνα για να παίξει στο Μέγαρο Μουσικής, μαζί με την big band του κι ελόγου μου, αποφάσισα (επιτέλους !) να εισηγηθώ στον κ. Τσιλιγάννη μια συνέντευξη με τον μαέστρο. Ο Puente δέχτηκε, αλλά κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή: Ομολογώ πώς η προετοιμασία μου για μια τόσο σημαντική συνάντηση ήταν αναγκαστικά ελλιπής – συγχρόνως όμως, αυτή η συζήτηση (όπως ήταν στην πραγματικότητα) γι΄αυτό ακριβώς εξελίχθηκε μ΄έναν εν πολλοίς αυθόρμητο τρόπο που, εξ όσων έχω διαβάσει στα τόσα χρόνια, συχνά έλειπε απο τις πιο «στημένες» συνεντεύξεις του Puente.


Τόπος του δράματος, το ξενοδοχείο “
Caravel”, ώρα του ραντεβού η δωδεκάτη μεσημβρινή κι ο Puente προσήλθε αργοπορημένος κατά το ακαδημαϊκό τέταρτο, σε καλά κέφια πάντως και μ΄όρεξη για κουβέντα. O Dave Valentin έχει πεί για τον Puente πώς "περπατούσε σαν πιγκουίνος και μιλούσε σαν τον James Cagney". Φανταστείτε τον έτσι ακριβώς, σε μια συνολική φιγούρα που ωστόσο ενέπνεε τον σεβασμό όσο λίγοι άνθρωποι που έχω συναντήσει . Το ύφος του πληθωρικό, η φωνή του στεντόρεια, το χιούμορ του κοφτερό – ήταν σίγουρα μια γκράντε προσωπικότητα, που απ΄τις κορυφές της ηλικίας (κι εμπειρίας) που στεκόταν, δέν είχε κανένα πρόβλημα να εκφράσει σκληρές απόψεις κι αμετακίνητες θέσεις, χωρίς να νοιάζεται για διπλωματικές απαντήσεις και δημοσιοσχετίστικα τερτίπια. Κάποιες απ΄τις απαντήσεις του ήταν κλασικές «α λα Puente», υπο την έννοια πώς στο παρελθόν τις είχε επαναλάβει ευκαιρίας δοθείσης, με ένα από τα αγαπημένα του θέματα νά΄ναι η σχέση της salsa με την κουβανέζικη μουσική.

Προσωπικά διαφωνούσα κι εξακολουθώ να διαφωνώ με την απολυτότητα των θέσεων του ως προς την salsa (όπως ακριβώς σήμερα διαφωνεί το σύνολο της πλούσιας σχετικής βιβλιογραφίας), όμως οι απόψεις του Puente πρέπει να γίνουν κατανοητές υπό το πρίσμα α)του γεγονότος πώς την εποχή της έκρηξης της salsa ο Tito Puente ήταν ήδη 50 ετών, ενώ η γενιά των νέων μουσικών πρωταγωνιστών μετρούσε ηλικίες ανάμεσα στα 17 και τα 28 χρόνια, β) η «χρυσή εποχή της salsa» στην δεκαετία του 70 ήταν η χειρότερη περίοδος για τον Puente, καθώς στο μεγαλύτερο μέρος της βρέθηκε ουσιαστικά στο μουσικό περιθώριο και γ) η salsa αποτέλεσε μια μουσική / εμπορική / κοινωνική δυναμική που παραγόταν και καταναλωνόταν απο τα λαϊκά, νεανικά (και ενίοτε, λούμπεν) λατινοαμερικάνικα στρώματα, έναν κόσμο με τον οποίο ο Puente, ως διεθνής σταρ και βετεράνος των ballrooms μιάς άλλης εποχής, είχε χάσει απο πολλά χρόνια πρίν την επαφή και, επαγωγικώς, την αμφίπλευρη κατανόηση και ταύτιση. 

Ετσι, έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε πως ο Tito Puente γινόταν αντιληπτός απο την μεγάλη ισπανόφωνη μάζα των 70s ως εκπρόσωπος της «παλιάς μουσικής»σε αντιδιαστολή με τη «νέα μουσική» (salsa), ενώ η άμυνα του Puente συνίστατο στην θέση ότι η salsa είναι «παλιά μουσική», άρα o ίδιος παρέμενε επίκαιρος: Η ομολογία του, ωστόσο, πώς στα 80ς πέρασε στην latin jazz για ναμην «πεθάνει της πείνας» καταδεικνύει πώς η σχέση του με την salsa ( ως κίνημα και concept ) ήταν, τελικά, αδιέξοδη.

Απο την άλλη, αυτή η συνέντευξη, καθώς έλαβε χώρα πρίν 9 σχεδόν χρόνια, καθρεφτίζει αναγκαστικά και τα δικά μου ενδιαφέροντα εκείνης της εποχής, μιας εποχής που για εμένα ήταν περίπου ολοκληρωτικά δοσμένη στην μελέτη των κρουστών και της κουβανέζικης μουσικής πραγματικότητας, παλιάς και νέας. Ετσι, αν και γνώριζα ήδη σχετικά καλά το έργο του Puente, διαθέτοντας τότε περισσότερους απο 30 δίσκους του όλων των περιόδων, η μουσική οπτική μου της εποχής (που δέν είναι διόλου ίδια με την σημερινή) προκάλεσε ορισμένες πολύ ενδιαφέρουσες απαντήσεις του Puente, σε ζητήματα όπως η σύγχρονη μουσική της Κούβας, η άποψη (και αξιοσημείωτη ενημέρωση) του για την τρέχουσα επικαιρότητα, οι πειραματικές αφρο – κουβανέζικες ηχογραφήσεις του τής δεκαετίας του 50 ή οι προσωπικές του αναμνήσεις απο διάφορες εποχές, που σχηματίζουν ένα πεδίο γνώσης γύρω απο αυτόν τον τεράστιας σημασίας μουσικό σχετικά άγνωστο ως τώρα.

Η συνέντευξη αυτή δόθηκε εξ ολοκλήρου στα ισπανικά (που ο Puente μιλούσε με εξαιρετική ευφράδεια, αν και με βαριά «πορτορικο – νεοϋορκέζικη» προφορά),  με την προοπτική να περιληφθεί σε ένα βιβλίο που ξεκίνησα να γράφω κι ως τώρα, 6 χρόνια μετά, παραμένει αμετακίνητο στο πρώτο κεφάλαιο. Αυτός είναι ο μοναδικός λόγος που έμεινε ως τώρα αδημοσίευτη – ώσπου η εκκίνηση του latinmusic.gr μ΄έκανε να την ανασύρω απ΄το συρτάρι, να την ξανακούσω με συγκίνηση κι ακολούθως, να την παραδώσω στον αναγνώστη ή στον ιστοριοδίφη με την πεποίθηση πώς, 5 χρόνια μετά τον θάνατο του Puente, διατηρεί ακέραια την σημασία της, όσο ακέραια διατηρείται η σημασία του ίδιου του Puente και του ανεκτίμητου έργου του στην ιστορική εξέλιξη της λατινοαμερικάνικης μουσικής. Στη μνήμη του, λοιπόν.

 

Πώς ξεκινήσατε με τις timbales [1], ένα όργανο που ως την εποχή σας ήταν περιορισμένο αποκλειστικά στίς ορχήστρες τύπου charanga [2] ως ρυθμική συνοδεία ;

Το πρώτο όργανο που έμαθα ήταν τα drums, αυτά που χρησιμοποιούσαν οι αμερικάνικες ορχήστρες. Επειδή όμως ξεκίνησα να παίζω λατινοαμερικάνικη μουσική, καθώς αυτή ήταν η μουσική που ακουγόταν στην γειτονιά που μεγάλωσα, πέρασα στίς timbales, βασικά επειδή είχα καλή τεχνική στίς μπακέτες απο τα ντράμς, την οποία προσάρμοσα στο παίξιμο μου στίς timbales.

Είστε, πάντως, ο μουσικός που εξέλιξε περισσότερο το συγκεκριμένο όργανο και πάνω απ΄όλα, του πρωτοέδωσε σολιστικό ρόλο στην ορχήστρα.

Ετσι είναι. Είμαι αυτός που έκανε τις timbales ένα όργανο σημαντικό, τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί στην Κούβα οι timbales είχαν την σημασία τους απο πολλά χρόνια πρίν, μέσα απο τίς ορχήστρες charanga. Αυτό που έκανα εγώ είναι πώς ενέταξα το όργανο μέσα στην μεγάλη ορχήστρα και του έδωσα μεγαλύτερη μουσικότητα στο παίξιμο.

Την εποχή που ξεκινήσατε υπήρχαν σημαντικοί timbaleros;

Υπήρχαν. Στην γειτονιά μου ζούσε ένας πολύ καλός, τον έλεγαν Montesino, που με βοήθησε πολύ και μου έμαθε τις τεχνικές για το παίξιμο των timbales.

Είχατε όμως κάποιον δάσκαλο συγκεκριμένα ;

Δάσκαλο κανονικό, όχι. Είχα έναν δάσκαλο που μου έμαθε drums, αλλά τις timbales τις έμαθα κυρίως μόνος μου, βασικά κοιτώντας και αποστηθίζοντας αυτά που έπαιζαν οι μεγαλύτεροι στην ηλικία μουσικοί.

Παίζετε άλλα κρουστά ; Για παράδειγμα, παίζετε conga ;

Οχι. Ξέρω πώς παίζεται η conga, αλλά δεν μπορώ να πώ ότι παίζω το συγκεκριμένο όργανο.

Είσαστε ίσως ο πρώτος που ηχογράφησε αφροκουβανέζικη παραδοσιακή μουσική [3] μόνο με κρουστά όργανα. Πώς συνέβη αυτό;

Δε νομίζω πώς ήμουν ο πρώτος. Τουλάχιστον στην Κούβα είχαν υπάρξει τέτοιες ηχογραφήσεις, αλλά σίγουρα ήμουν ο πρώτος που έγραψε τρείς ολόκληρους δίσκους μόνο με μουσική κρουστών, τα “Top Percussion”, “Puente On Percussion” και “Tambo”.

Αυτή η μουσική πώς ακουγόταν εκείνη την εποχή ;

-  Σίγουρα δέν ήταν πολύ δημοφιλής. Ετσι κι αλλιώς όμως, εγώ δέν ήμουν αφοσιωμένος στην αφρο μουσική, η κυρίως μουσική που έπαιζα ήταν χορευτική, με συνοδεία ορχήστρας. Πάντως, έκανα εκείνους τους δίσκους με διάθεση πειραματισμού, παρ’ότι η δισκογραφική εταιρεία δέν ήθελε να επενδύσει σε κάτι τέτοιο. Εγώ επέμενα για πολύ καιρό και τελικά τους απέδειξα πώς το τύμπανο είναι ένα όργανο που μεταδίδει μηνύματα στον κόσμο. Για να με ξεφορτωθούν, μου έκλεισαν στούντιο να ηχογραφήσω, με τις ώρες των ηχογραφήσεων συνήθως μετά τα μεσάνυχτα. Ηταν τρελό, γιατί τα στούντιο ήταν έρημα εκείνη την ώρα. Εκεί βρισκόμασταν με τους δικούς μου, τον Patato, τον Mongo, τον Julito, τον Francisco [4], τους καλύτερους απ΄όλους, και βάζαμε ένα μπουκάλι Havana Club στη μέση και ξεκινάγαμε την ηχογράφηση. Η δυσκολία που αντιμετωπίσαμε, πάντως, είναι ότι καθώς ήταν δίσκοι μόνο με κρουστά, έπρεπε τα σόλο να είναι συνεχώς διαφορετικά και να έχουν ποικιλία.

Κατά καιρούς επαναλάβατε το εγχείρημα της αφρο – κουβανικής παραδοσιακής μουσικής, για παράδειγμα σε κομμάτια του δίσκου “Alma con Alma” με την Celia Cruz.

Ναί, κι αυτός ήταν ένας καταπληκτικός δίσκος, αλλά η εταιρεία που τον ηχογραφήσαμε δέν τον προώθησε καθόλου. Νόμιζαν ότι τα ξέρουν όλα, αλλά δέν ήξεραν τί τους γίνεται. Τέτοιοι δίσκοι ήταν υπερβολικά καλοί απο μουσική άποψη για τα κριτήρια τους, που ήταν καθαρά εμπορικά. Τότε τα πράγματα ήταν δύσκολα, δέν ήταν σαν σήμερα. Αυτή την στιγμή έχω στο ενεργητικό μου 108 δίσκους και βλέπεις ότι ο κόσμος θυμάται ακόμα αυτά που έκανα στην δεκαετία του 50, το “Dancemania” [5] και το “Cuban Carnival”. Ημουν τόσο μπροστά απο την εποχή μου τότε, που η νεολαία σήμερα ακούει αυτούς τους δίσκους και λένε «ουάου !». Γι΄αυτό πουλάνε ακόμα και σήμερα, τέσσερις δεκαετίες μετά.

Τα χρόνια του 40 και του 50 ήταν πάντως εποχή γενικότερου πειραματισμού στην μουσική, έτσι δέν είναι ;

Πράγματι. Ηταν τα πιο δημιουργικά χρόνια. Επρεπε να είσαι καλός μουσικός, αλλά και να ξέρεις τί συμβαίνει γύρω σου στην μουσική και να΄σαι πρωτοπόρος. Οι μουσικοί εκείνης της εποχής που αποτελούσαν το δικό μου περιβάλλον ήταν άτομα με δημιουργικότητα, ταλέντο και επίσης, γνώση.

Τί άλλαξε μετά ; Ελειψε η δημιουργικότητα ή η εξέλιξη της μουσικής βιομηχανίας περιόρισε τον πειραματισμό ;

Βασικά οι επόμενες γενιές άρχισαν να αντιγράφουν τους παλιότερους και σήμερα ουσιαστικά δέν δημιουργούν πραγματικά. Ο τρόπος που παίζεται η μουσική σήμερα, εμένα μου φαίνεται εντελώς οπισθοδρομικός. Αυτό που λένε salsa σήμερα, που εγώ λέω πώς είναι συστατικό για το μαγείρεμα και για τα μακαρόνια, τίποτα παραπάνω.

Αυτό το έχετε πεί πολλές φορές ως τώρα και είναι πράγματι σωστό  ότι η salsaβασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στους παλιούς κουβανέζικους ρυθμούς. Ωστόσο, δέν εξελίχθηκε σε ένα ιδιότυπο κοινωνικο – μουσικό φαινόμενο, που σήμερα πρέπει να αντιμετωπίζουμε ξεχωριστά απο την μουσική της Κούβας ; Ο Ruben Blades [6], για παράδειγμα, τί σχέση έχει με την κουβανέζικη μουσική ;

 Το ταλέντο του Ruben Blades είναι τρομερό, είναι εξαιρετικός συνθέτης και στιχουργός, ξέρει να τραγουδάει και ξέρει να αυτοσχεδιάζει, αλλά απο μουσική άποψη αυτό που παίζει εξακολουθεί να είναι κουβανέζικη μουσική. Το στύλ του μπορείς να το πείς νεοϋορκέζικο ή παναμέζικο ή όπως θέλεις, αλλά η μουσική του είναι η ίδια κουβανέζικη μουσική που εμείς παίζαμε πάντα. Δεν εφευρέθηκε καμμιά καινούρια μουσική ή κάποιος νέος ρυθμός για να αλλάξουμε όνομα και να βρούμε καινούριο. Η λέξη salsa δεν είναι παρά ένας όρος που φτιάχτηκε με σκοπό να διευκολύνει τό μάρκετινγκ αυτής της μουσικής απο τις εταιρείες, οι οποίες φυσικά ήθελαν να πουλήσουν δίσκους. Γι΄αυτό και αν πάς σήμερα στην Κίνα και τους πείς salsa, θα σού πούν (σ.σ.: μιιμείται αστεία την κινέζικη γλώσσα) «τσάνγκ, τσόνγκ, salsa !”. Μουσικά όμως δέν είναι τίποτα καινούριο.

Ομως την πρότερη κουβανέζικη μουσική, το mambo και το chachacha που παίζατε κι εσείς, μπορούμε σήμερα να τα  δούμε ως μια «διεθνή μουσική», υπό την έννοια ότι έγιναν γνωστά  ακόμα και στην Ελλάδα, την Ιαπωνία ή την Αυστραλία. Η salsaόμως για πάρα πολλά χρόνια παρέμεινε μια μουσική απο και γιά το λατινοαμερικάνικο barrio [7] και τις λαϊκές μάζες της Λατινικής Αμερικής. Εσείς πώς το εξηγείτε αυτό ;

Ξαναρωτάω: Τί είναι η salsa ; Δεν μου λέτε τί είναι η salsa, γι΄αυτό και σας λέω εγώ πώς η salsa δεν είναι τίποτα. Το φαγητό, η σάλτσα για το σπαγκέτι, αυτό είναι. Ολη η λατινοαμερικάνικη μουσική ορίζεται και περιγράφεται απο τον ρυθμό που την συνοδεύει. Λες, αυτό είναι mambo, εκείνο είναι cha cha cha, το άλλο είναι bolero. Λοιπόν, τί είναι η salsa ; Τίποτα. Υλικό για την κουζίνα. Εγώ ο ίδιος μπήκα πρόσφατα σ΄ένα κατάστημα δίσκων να ρίξω μια ματιά. Βλέπω ένα σωρό δίσκους, μεξικάνικους, λατινοαμερικάνικους, απ΄όλα. Ρωτάω λοιπόν τον πωλητή, που έχετε το τμήμα salsa ; Μου λέει, εδώ, ορίστε και μου δείχνει τους δίσκους που κοίταζα. Ολα, μα όλα τα στύλ τα είχανε βάλει κάτω απ΄την κατηγορία salsa.

Μοιάζετε όμως να απαξιώνετε έτσι μια ολόκληρη μουσική σκηνή. Δεν υπήρξαν μουσικοί και δημιουργοί που να σέβεστε απο την σχολή της salsa;

Δεν είπα αυτό. Εγώ λέω πώς το όνομα, η λέξη δεν σημαίνει τίποτα, γιατί ο καθένας μπορεί να δίνει στα πράγματα ό,τι όνομα θέλει. Μπορώ κι εγώ να σού πώ (σ.σ.: δείχνει με το δάχτυλο ένα αυτοκίνητο που περνάει απ΄έξω) «κοίτα τί ωραία salsa είναι αυτή που περνάει τώρα». Αυτά όλα τα έχω συζητήσει με την Celia Cruz κι αλλους ανθρώπους που ξέρουν, κι έχουν την ίδια άποψη με μένα. Κι εγώ, βέβαια, σε μια συναυλία μπορεί να πώ στο κοινό «και τώρα θα σας παίξουμε μία salsa» και τότε, όλοι αρχίζουν να χειροκροτάνε, και τί τους παίζω ; Τον – τιν – τον – τιν, τον - τιν (σ.σ.: Τραγουδάει το ρυθμικό σχήμα του πιάνου και του tres, που ξεκίνησε απο το παλιό κουβανέζικο son). Εγώ ξέρετε πώς το λέω αυτό ; Το λέω fo - fi. F – o – f - i. Αμα τους το λέω, με ρωτάνε «μα τί είναι το fo - fi ;». Κι απαντάω, fo – fi, fo –fi, fo - fi (σ.σ.: Τραγουδάει ξανά το προηγούμενο σχήμα), αυτή είναι η δική μου salsa, η fo - fi. Και τελειώνω την συζήτηση. Αυτά τα έκαναν οι Κουβανοί εδώ και εκατό χρόνια.

Μήπως αυτή η οπτική σας στο φαινόμενο της salsa έχει σχέση με το γεγονός πώς μείνατε σε κάποια απόσταση απο την εταιρεία Fania [8] που τότε είχε το μονοπώλιο εκείνης της μουσικής ; Για παράδειγμα, γιατί δέν αποτελέσατε ποτέ μέλος των FaniaAllStars;

Μα εγώ ήμουν πιο μεγάλος σταρ απο όλους τους Fania All Stars μαζί. Επαιξα μαζί τους κάποιες φορές αλλά τίποτα παραπάνω. Δηλαδή ποιός ήταν σταρ απο αυτούς ; Ο Ray Barretto ; Πολύ καλός conguero, δέν υπάρχει αμφιβολία. Ο Johnny Pacheco ; Φίλος μου, αδερφός μου. Ο Roberto Roena, o Papo Lucca στο πιάνο, τρομερός πιανίστας. Αλλά δέν ήταν παρά οι μουσικοί που είχαν συμβόλαιο με την συγκεκριμένη εταιρεία και για διαφημιστικούς λόγους τους βάφτισαν «Αστέρια της Fania». Ο Tito Puente ήταν πάντα πιο μεγάλος απο όλη την Fania και τα αστέρια της. Αρα, τί δουλειά είχα εγώ μαζί τους ; Ο Eddie Palmieri [9] ξέρεις πώς τους έλεγε ; “The Funny All Stars” !  Ο Palmieri έχει χιούμορ αυτού του είδους. Ομως, κοίτα τί γίνεται σήμερα: Οι Fania All Stars δέν υπάρχουν, ούτε η Fania υπάρχει, ενώ ο Tito Puente συνεχίζει ακάθεκτος. Το ίδιο κι ο Palmieri. Εγώ έχω τα δικά μου αστέρια. Εχω τους Golden Latin Jazz All Stars, αλλά ο καθένας απο αυτούς είναι πραγματικό αστέρι απο μόνος του. Ο Dave Valentin, ο Giovanni Hidalgo, ο Hilton Ruiz, αυτοί είναι αληθινά αστέρια ήδη απο την προσωπική τους καριέρα. Σε κάθε σόλο που παίζουν, ο κόσμος κάνει «ωωωωω !». Οι Fania All Stars τί ήταν ; Ενα γκρούπ που έπαιζε ένα mambo κάθε τόσο, βάζανε ένα σωρό τραγουδιστές μπροστά και κάνανε ένα show, αυτό ήταν όλο. Ο μάνατζερ μου, ο Ralph Mercado [10], ήταν ο μάνατζερ των Fania All Stars κι όποτε μιλάμε οι δύο μας για αυτούς, γελάμε. Για γέλια ήτανε. Εντάξει, είχανε επιτυχία στη Νότια Αμερική, κυρίως στην Κολομβία και στην Βενεζουέλα, που ο κόσμος τους έβλεπε σαν θεούς, αλλά ο καθένας ξεχωριστά ούτε που συγκρίνεται με τους δικούς μου μουσικούς.

Την εποχή που ξεκινήσατε ως μουσικός, τί είδος μουσικής ακουγόταν στο περιβάλλον σας ;

Τυπική κουβανέζικη μουσική, κυρίως: Charangas, ορχήστρες, conjuntos [11], όλα αυτά. Εγώ ξεκίνησα να δουλεύω στη μουσική γύρω στο 1939.

Θυμάστε το πρώτο τραγούδι που σας έκανε μεγάλη εντύπωση στην ζωή σας ;

Βεβαίως και το θυμάμαι. Το “Dolor Cobarde” απο την ορχήστρα Casino De La Playa. Με είχε τρελάνει αυτό το κομμάτι. Ηταν ένα κουβανέζικο δισκάκι, την εποχή που στην ορχήστρα τραγουδούσε ο Miguelito Valdes, και στην άλλη πλευρά είχε το θρυλικό “Babalu”. Εκείνο το σόλο πιάνου πού έπαιζε ο Anselmo Sacasas [12] στο τραγούδι, το είχα μάθει και το έπαιζα ακριβώς ίδιο, και μάλιστα σε λάθος σχέση με το clave [13], όπως ακριβώς και ο Sacasas ! Οταν ο Sacasas ήρθε στις ΗΠΑ, o ντράμερ του, που τον έλεγαν Pato κι ήταν πολύ καλός δέν μπόρεσε να τον ακολουθήσει και φώναξε εμένα να τον αντικαταστήσω για μια σειρά εμφανίσεων στο Σικάγο. Παίζαμε εφτά μέρες την εβδομάδα, οκτώ ώρες κάθε μέρα, απο τίς οκτώ το βράδυ ως τις τέσσερις τα ξημερώματα. Μείναμε δώδεκα εβδομάδες εκεί και δέν μπορούσαμε να φύγουμε, γιατί το κλάμπ ελεγχόταν απο την Μαφία και κανείς δέν τολμούσε να το κουνήσει απο εκεί χωρίς τήν άδεια τους. Μια μέρα, λοιπόν, πήγα στον Sacasas και τού λέω, ξέρω απ΄έξω όλο το σόλο σου στο “Dolor Cobarde”. Ο ίδιος το είχε ξεχάσει, αλλά εγώ το θυμόμουν, και μάλιστα, το θυμάμαι ακόμα απ΄έξω. Φαντάσου πόσο με είχε εντυπωσιάσει εκείνο το κομμάτι !  Αυτό το δισκάκι, λοιπόν, μου άνοιξε τον δρόμο πρός το περιβάλλον της μεγάλης ορχήστρας, της big band, κι αυτό τον δρόμο ακολούθησα κι εγώ. Και εκείνο τον καιρό, όλες οι καλές ορχήστρες ήταν μεγάλες, όχι όπως τώρα που με δυό τρομπέτες κι ένα σαξόφωνο νομίζουν ότι έχουν φτιάξει ορχήστρα. Τα σημερινά σχήματα είναι στην πραγματικότητα conjuntos, μικρές ορχηστρούλες και τίποτα παραπάνω. Η μοναδική μεγάλη latin ορχήστρα σήμερα είναι η δική μου, δέν υπάρχει καμμία άλλη.

Εσείς εκείνη την εποχή είχατε καλή γνώση της κουβανέζικης μουσικής ;

Βέβαια. Ακουγα τον Arsenio Rodriguez, τον Antonio Arcano, τον Ernesto Lecuona, τον Nino Rivera [14], ήμουνα εντελώς, μα εντελώς βουτηγμένος σ΄αυτή τη μουσική και την ήξερα απ΄έξω κι ανακατωτά. Είχα όλες τις ηχογραφήσεις τους σε δισκους των 78 στροφών και λίγο αργότερα άρχισα να πηγαίνω συνέχεια στην Κούβα. Πρέπει να πήγα πάνω απο 10 φορές ως το 1960.


Στην εποχή του mambo, που ζήσατε απο κοντά ως ένας απο τους πρωταγωνιστές, ο ανταγωνισμός μεταξύ των μουσικών ήταν τόσο έντονος όσο λέγεται σήμερα ; Η περίφημη κόντρα σας με τον Tito Rodriguez [15] ήταν πραγματική ;

Ποιά κόντρα ; Επαιζα εγώ με την μπάντα μου, εκείνος με την δική του κι ο Machito [16] με την δική του. Αυτά είναι κουτσομπολιά και ιστορίες που βγάλατε εσείς οι δημοσιογράφοι για να πουλάτε φύλλα και βιβλία (γέλια). Αλλωστε, δεν μπορώ να πώ κάτι για τον Tito Rodriguez, γιατί εγώ είμαι ζωντανός ενώ εκείνος έχει πεθάνει και δέν μπορεί να απαντήσει για να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Αλλα έτσι κι αλλιώς είμασταν φίλοι. Καλοί φίλοι. Μεγαλώσαμε μαζί κι όταν αρρώστησε ήμουν ο πρώτος που πήγε να τον δεί στο νοσοκομείο, ενώ όταν πέθανε ήμουν απο τους πρώτους στην κηδεία. Ανταγωνισμός υπήρχε, αλλά τίποτα παραπάνω. Ο Max Salazar [17] έχει γράψει ένα σωρό ιστορίες, όμως το μόνο που ισχύει, κι αν θές να το πείς πρόβλημα πές το, είναι ότι ο Tito ήθελε να βάζει το όνομα του πάνω απο το δικό μου στη μαρκίζα, γιατί για μια εποχή οι δίσκοι του πουλούσαν πολύ. Εγώ πάντως το θεωρώ ασήμαντο ζήτημα [18]. Ο Tito Rodriguez δέν ήταν μουσικός όπως είμαι εγώ. Ηταν όμως πολύ ωραίος άντρας, ήταν τραγουδιστής, ήξερε τί είναι το clave και μπορούσε να παίξει λίγο bongo, λίγο ως πολύ όμως αντέγραφε τον πραγματικά μεγάλο, που ήταν φυσικά ο Machito με την ορχήστρα του. Πάντοτε αυτός ήταν ο πιο «μάγκας» όλης εκείνης της σκηνής. Ο Machito, ο αληθινός μέντορας μου, μαζί με τον Mario Bauza. Οταν ήμουν νέος έπαιζα στην ορχήστρα του και τον γνώριζα σχεδόν όλη μου την ζωή. Απο τον Machito ξεκίνησα και εξελίχθηκα σ΄αυτό που είμαι σήμερα, προσθέτοντας στην πορεία και την εμπειρία που απέκτησα, που είναι εμπειρία που αποκτάται στον δρόμο κι όχι μέσα απ΄τα βιβλία.

Ενα σημαντικό κομμάτι της latin μουσικής είναι ακριβώς αυτός ο συνδυασμός της καλής μουσικής παιδείας, της ενορχήστρωσης και της εκτελεστικής δεξιοτεχνίας με την εμπειρία του δρόμου που λέτε εσείς, καθώς και την γνώση της παράδοσης. Πόσο δύσκολη είναι αυτή η μουσική απο καθαρά τεχνική άποψη ;

Εξαρτάται απο το είδος και το επίπεδο του μουσικού κομματιού, αλλά και το επίπεδο των μουσικών που το παίζουν, γιατί πρέπει να ξέρεις πώς υπάρχουν ένα σωρό λατίνοι μουσικοί που ακόμα και σήμερα είναι atravesados, δέν έχουν καμμία αίσθηση του clave.

Μιλάτε για επαγγελματίες μουσικούς ;

Βεβαίως, απολύτως επαγγελματίες. Δεν το ήξερες ; Και το clave είναι το πιο σημαντικό πράγμα σ΄αυτή την μουσική, γι΄αυτό και όποτε δίνω διαλέξεις σε πανεπιστήμια ή οπουδήποτε αλλού, το πρώτο πράγμα που αναλύω είναι πάντα το clave. Αυτός είναι ο λόγος που οι μουσικοί της τζάζ ποτέ δέν θα παίξουν καλά την λατινοαμερικάνικη μουσική: Επειδή δέν ξέρουν το clave. Αλλά οι λατίνοι μπορούν να παίξουν τζάζ, εξίσου καλά ή και καλύτερα απο τους μουσικούς της τζάζ. Για σκέψου: Ο Arturo Sandoval ή ο Paquito D’ Rivera [19] δέν παίζουν τζάζ ; Παίζουν τρομερά. Αλλά ποιός τζάζ μουσικός μπορεί να παίξει αυτά που παίζει ο Paquito σ΄ένα latin κομμάτι ; Κανείς !

Αλήθεια, εσείς που έχετε ηχογραφήσει και δουλέψει με αρκετές τραγουδίστριες, γιατί πιστεύετε πώς στην χορευτική  latin μουσική οι γυναίκες έπαιξαν τόσο περιορισμένο ρόλο ;

-  Γιατί δέν υπάρχουν soneras [20]. Παλιά υπήρχαν στην Κούβα σπουδαίες soneras, όπως η Celina Gonzalez και ακόμα πιο παλιά η Paulina Alvarez κι άλλες. Τώρα βγαίνουν αρκετές νέες τραγουδίστριες, αλλά καμμία δέν είναι sonera. Εκτός απο την Celia Cruz, καμμία άλλη δεν ξέρει αυτή την τέχνη.

Εσείς ηχογραφήσατε και με την  La Lupe, έτσι δεν είναι ;

Ναί. Η La Lupe δέν ήταν ακριβώς sonera, αλλά ήταν τρομερά χαρισματική. Πολύ μεγάλη τραγουδίστρια χωρίς αμφιβολία, που αφ΄ότου πέθανε ο κόσμος κατάλαβε πόσο σπουδαία ήταν. Για να καταλάβεις, είναι η μοναδική τραγουδίστρια που ξέρω να έχει ερμηνεύσει έξι διαφορετικά λατινοαμερικάνικα μουσικά στύλ μέσα στον ίδιο δίσκο. Το ξέρω γιατί εγώ ενορχήστρωσα όλο τον δίσκο. Κανείς τότε δέν καταλάβαινε τί σημαίνει αυτό. Πρόσεξε: Τραγουδούσε bolero όπως κανείς άλλος. Τραγουδούσε rumba. 

Τραγουδούσε afro. Τραγουδούσε joropo [21]. Τραγουδούσε στα αγγλικά. Τραγουδούσε τα πάντα.

Κι η Celia Cruz εκείνη την εποχή τραγουδούσε αρκετά διαφορετικά πράγματα.

Ναί αλλά η Celia ποτέ δεν τραγουδησε τα boleros όπως η La Lupe. Τα τραγουδάει ωραία βέβαια, με το δικό της στύλ, αλλά η Celia είναι βασικά μια sonera.

Αλήθεια, τί γνώμη έχετε για την κουβανέζικη μουσική μετά την επανάσταση ; Φόρμες όπως π.χ. το songo [22] στην πραγματικότητα ποτέ δέν ακούστηκαν ιδιαίτερα στις Η.Π.Α. και στο Πουέρτο Ρίκο, παρ΄ότι αποτελούν μια σημαντική εξέλιξη στην latin μουσική..

Ναί, δέν υπάρχει αμφιβολία πώς το songo είναι ένας μοντέρνος ρυθμός. Το πρόβλημα είναι πώς οι μουσικοί εκτός Κούβας στην πραγματικότητα ποτέ δέν έμαθαν να το παίζουν. Εγώ, ας πούμε, δέν έχω ιδέα πώς παίζεται το songo. Γνωρίζω βέβαια προσωπικά όλους τους μεγάλους μουσικούς του είδους, όπως τον Changuito που είναι πολύ φίλος μου και τους Los Van Van, που έχω κι όλους τους δίσκους τους. Βλέπω αυτό το στύλ ως μία παραλλαγή των παλιών ρυθμών, κυρίως μέσα απο την χρήση της αμερικάνικης ντράμς  μαζί με τα κρουστά. Εντάξει, ωραίο είναι, μεταδίδει μια έξαψη, αλλά δέν βλέπω να γεννάει κάτι πραγματικά καινούριο, ένα νέο στύλ χορού ή κάτι τέτοιο.

Ωστόσο, απο το songoβγήκε η σημερινή χορευτική μουσική της Κούβας, που την λένε τώρα salsa cubana [23].

Ναί, σήμερα χρησιμοποιούν την λέξη salsa στην Κούβα, αλλά πρίν την μισούσαν κυριολεκτικά αυτή την λέξη. Δέν την δέχονταν μέ τίποτα, αλλά τώρα την έχουνε κάνει σημαία. Ανοίγεις την κουβανέζικη τηλεόραση και βλέπεις κάτι τεράστια γράμματα που λένε “salsa” ! Γιατί πρέπει να ξέρεις πώς είμαι εντελώς ενήμερος του τί συμβαίνει σήμερα στην Κούβα, παίρνω όλους τους δίσκους κι όλα τα βίντεο κι ό,τι υλικό υπάρχει απο αυτή την μουσική, γιατί έχω φίλους στην Ευρώπη και μου τα στέλνουν ανελλιπώς.

Ορχήστρες σαν την N.G. La Banda [24], με την συγκεκριμένη χρήση των πνευστών, της drums και των στοιχείων απο το funk, τη jazz και το rap, δέν πιστεύετε ότι ξεκίνησαν ένα νέο στύλ ;

Ναί. Ομως, στην Κούβα. Οχι εδώ, ούτε πουθενά αλλού. Και εκεί θα μείνει αυτό το στύλ, στην Κούβα. Εκτός αυτού, ήδη αυτή η μουσική άρχισε να παρακμάζει  κι οι νέοι τραγουδιστές, κυρίως ο Issac Delgado, γίνονται και πάλι soneros, όπως παλιά, μ΄ένα ύφος που είναι βέβαια σύγχρονο αλλά έχει το κλασικό χορευτικό swingκι η νεολαία το γουστάρει. Γενικά μιλώντας πάντως, η κουβανέζικη μουσική συνεχίζει να είναι η κουβανέζικη μουσική, δηλαδή η ρίζα όλων σχεδόν των ρυθμών που έχουν βγεί στη Λατινική Αμερική.

Εσείς γιατί πιστεύετε πώς η γηγενής πορτορικάνικη μουσική δέν έχει ασκήσει επιρροή στην Λατινική Αμερική, παρά το γεγονός ότι το συντριπτικό ποσοστό των καλλιτεχνών της salsa είναι πορτορικάνοι, όπως κι εσείς ο ίδιος ;

Κοίταξε, εμείς οι πορτορικάνοι είμαστε αυτοί που έχουν περισώσει και διατηρήσει την κουβανέζικη μουσική στις Η.Π.Α. και στον κόσμο, από τότε που η Κούβα έκλεισε τα σύνορα της. Στο Πουέρτο Ρίκο έχουμε την bomba, την plena [25], αυτά τα στύλ της παραδοσιακής μας μουσικής που οπωσδήποτε έχουν σημαντική πολιτιστική αξία για την πορτορικάνικη κοινότητα αλλά εγώ λέω, παρ΄ότι πολλοί διαφωνούν μαζί μου, πώς αυτοί οι ρυθμοί δέν είναι τόσο συναρπαστικοί όσο οι κουβανέζικοι ρυθμοί, που είναι πολύ πιο συγκεκομμένοι και πιο ενδιαφέροντες. Η plena, εντάξει, έχει ένα βασικό ρυθμό κι έχει το γούστο της, αλλά στην πραγματικότητα ποτέ δέν παίχτηκε απο τις ορχήστρες στις Η.Π.Α. κι έτσι το κοινό δέν ταυτίστηκε ιδιαίτερα μαζί της. Μπορώ, λοιπόν, να παίξω bomba και plena, αλλά για να πώ την αλήθεια ποτέ δέν μου πολυάρεσαν ως ρυθμοί και δεν μπορώ να τους συγκρίνω με ένα ωραίο mambo ή ένα cha cha cha, που είναι στύλ πολύ πλούσια σε μελωδία και ρυθμό. Ο Paquito D’ Rivera το έχει πεί σωστά: Αν δέν είμασταν εμείς οι πορτορικάνοι, η κουβανέζικη μουσική θα είχε πεθάνει στη μνήμη του υπόλοιπου κόσμου, γιατί δέν θα υπήρχε κανείς να την παίξει και να την κρατήσει ζωντανή. Για σκέψου: Ποιός ήταν ο πρώτος που έφερε την λατιν μουσική στίς Η.Π.Α. ; Ποιός την έφτασε ψηλά ; Ποιός ήταν κάποτε ο νούμερο ένα ;

Ποιός ;

Ο Xavier Cugat [26]. Αυτός που έκανε την μόδα της “rhumba” [27] (σ.σ.: aρχίζει να τραγουδάει μια μελωδία σαν αυτές που έπαιζε ο Cugat στο βιολί), ξέρεις, αυτά που έπαιζε στις ταινίες του Χόλιγουντ, κι οι αμερικάνοι τίς έβλεπαν κι άκουγαν για πρώτη φορά λατιν μουσική. Εμείς όμως στο barrio παίζαμε διαφορετική μουσική, πιο αυθεντική, πιο tipico, κι εμείς τελικά διατηρήσαμε αυτή την μουσική. Ακόμα και σήμερα, πές μου ποιά κουβανέζικη ορχήστρα υπάρχει στίς Η.Π.Α. ; Καμμία ! Ποιός Κουβανός παίζει σήμερα κουβανέζικη μουσική εκεί ;

Η Gloria Estefan !

(γελάει). Εντάξει, αλλά η Gloria Estefan ανήκει σε άλλη μουσική κατηγορία. Την σέβομαι, μάλιστα παίζω και στον δίσκο της “Mi Tierra”, σ΄ένα κομμάτι μαζί με τον μεγάλο Cachao [28]. Τον κακομοίρη τον Cachao, που για δεκαετίες έπαιζε πιάνο σε εστιατόρια για να επιβιώσει ! Κανείς δέν ήξερε στον κόσμο ποιός ήταν ο Cachao, ώσπου εμφανίστηκε ο ηθοποιός Andy Garcia που τον πήρε απο εκεί και τον έβαλε στο στούντιο να ηχογραφήσει ξανά και γύρισε ένα ντοκιμαντέρ για αυτόν.

Είχε να ακουστεί το όνομα του απο τους δύο καταπληκτικούς δίσκους που έβγαλε στην δεκαετία του 70 στην εταιρεία Salsoul

Την Salsoul, ε ; Εκεί βγάζανε κυρίως disco, ήταν η εταιρεία της Donna Summer.

Ναι, αλλά είχαν κι έναν πολύ αξιόλογο λατιν κατάλογο. Εγραψαν εκεί οι Libre, το Grupo Folklorico y Experimental, ακόμα και ο Machito.

Ναί βέβαια. Αλλά σήμερα, ποιά ορχήστρα έχει διευθυντή κουβανό; Πορτορικάνοι, ένα σωρό. Ακόμα και ένας Εβραίος, ο Larry Harlow [29], έφτασε να παίζει πολύ καλά την κουβανέζικη μουσική

Κι ο Lewis Khan, που παίζει στο γκρουπ σας, Εβραίος είναι.

Κι είναι τρομερός μουσικός, παίζει βιολί και τρομπόνι. Οποτε σολάρει, πάντα του κάνω πλάκα και λέω στο κοινό «φοβερός αυτός ο Μεξικάνος» ή τον λέω Ελληνα ή όπως θέλεις. Αλλά τί ωραία που παίζει ! Και ειδικά στο βιολί, παίζει πολύ κουβανέζικα. Γι΄αυτό κι εγώ όποτε με ρωτάνε τί μουσική παίζω, δέν απαντάω πώς παίζω πορτορικάνικη μουσική. Λέω: Εγώ παίζω μουσική της Κούβας. Και βέβαια, παίζω latin jazz.  

Ετσι, φτάνουμε στο ζήτημα της latin jazz. Βλέπουμε πώς απο την αρχή της δεκαετίας του 80 και μετά, η latin jazz επανέρχεται στο προσκήνιο με σημαντική δυναμική, ενώ στις δεκαετίες του 60 και του 70 είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Γιατί πιστεύετε ότι συνέβη αυτό; Εχει σχέση η αναβίωση της latin jazzμε την παρακμή της κλασικής salsa;

Αυτό που μπορώ να πώ είναι η καθαρά δική μου άποψη, απ΄όσα έχω ζήσει κι έχω δεί να συμβαίνουν γύρω μου. Ανθρωποι όπως ο Machito, o Noro Morales κι εγώ παίζαμε latin jazz εδώ και πολλές δεκαετίες, με την διαφορά ότι τότε δέν την έλεγαν έτσι αλλά mambo instrumental. Οπως και να΄χει, για να παίξεις latin jazz, κατ΄αρχήν πρέπει να είσαι πολύ καλός μουσικός, βιρτουόζος, όπως ας πούμε ο Hilton Ruiz ή ο Michel Camilo. Υστερα, χρειάζεται ένας υψηλού επιπέδου ενορχηστρωτής. Νομίζεις ότι βρίσκονται εύκολα ενορχηστρωτές για latin jazz ; Για να γράψεις τέτοια μουσική, πρέπει να γνωρίζεις και τα μυστικά του clave και όλο τον αρμονικό μοντερνισμό της jazz, και βέβαια, να ξέρεις να τα συνδυάζεις κατάλληλα. Ο υπεύθυνος αυτής της μείξης ήταν βέβαια ο Dizzy Gillespie, μαζί με τον Chano Pozo [30], που στην δεκαετία του 40 ξεκίνησαν τα πάντα. Ακολούθησαν ο Stan Kenton και άλλοι, και για αρκετό καιρό η jazz είχε επιρροή απο την λατιν μουσική. Ολοι οι μουσικοί της jazz πήγαιναν στο Palladium για να δούν τις λατιν ορχήστρες, εμφανίστηκε ο Cal Tjader [31], πολύ σημαντικός, καθώς και ο George Shearing κι απο εκεί και πέρα, κυρίως όμως απο το 80 και μετά, αναπτύχθηκε αυτό που λέμε latin jazz, δηλαδή η ενορχήστρωση jazz μελωδιών, συνήθως γνωστών, πάνω σε λατινοαμερικάνικους ρυθμούς με έμφαση στα κρουστά. Εγώ το κάνω αυτό εδώ και πάρα πολλά χρόνια, γιατί αν είχα μείνει σ΄αυτό που λέτε εσείς salsa, θα είχα πεθάνει στην πείνα, όπως συμβαίνει τώρα στους μουσικούς της salsa που δέν βρίσκουν δουλειά πουθενά, ούτε καν στη Νέα Υόρκη. Κοιτάξτε εμένα όμως: Αυτή την στιγμή βρίσκομαι στην Αθήνα, στην Ελλάδα κι ο λόγος που είμαι εδώ δέν είναι βέβαια η salsa. Δεν μ΄έφεραν εδώ γιατί έχω μια ορχήστρα salsa, αλλά γιατί με ξέρουν απο την latin jazz [32]. Και η latin jazz έχει ανοίξει πολλές πόρτες σε όλο τον κόσμο για την λατινοαμερικάνικη μουσική. Πιστεύω πώς αυτό συμβαίνει επειδή η έλλειψη τραγουδιστών στην latin jazz αφαιρεί το γλωσσικό εμπόδιο και διευκολύνει την μουσική καθεαυτή. Ανθρωποι σαν τον Paquito D’Rivera και τον Arturo Sandoval παίζουν πιά αποκλειστικά σε αίθουσες κονσέρτων ή σε jazz clubs, πράγμα πάρα πολύ καλό. 

Εσείς όμως, που παίζετε στο Μέγαρο Μουσικής, σας φαίνεται κατάλληλος χώρος για μια μουσική με χορευτικό ρυθμό ;

Είναι οπωσδήποτε ένα διαφορετικό περιβάλλον, αλλά δέν πάμε εκεί να παίζουμε όλο το βράδυ merengue. Εχω την κοπέλα εκεί (σ.σ.: Την δομηνικανή τραγουδίστρια Yolanda Duke)  και την βάζω να λέει μερικά τραγούδια, αφ΄ενός για να έχει λίγο ποικιλία το πρόγραμμα, αφ΄ετέρου για να καταλάβουν όλοι ότι είμαστε λατίνοι και αυτή είναι η μουσική μας. Ομως εγώ παίζω βασικά latin jazz, έχω μεγάλη δισκογραφία σ΄αυτό το είδος κι έχω κερδίσει ένα σωρό βραβεία και γι΄αυτό έρχονται να με δούν, γιατί όλοι αυτοί οι γέροι που ήταν χτές εκεί (σ.σ.: Στο Μέγαρο Μουσικής) δέν καταλαβαίνουν την γλώσσα κι απ΄ότι είδα, δέν υπήρχαν λατίνοι στην αίθουσα. Ετσι γίνεται όμως, ακόμα και στίς Η.Π.Α. παίζω σε αίθουσες κονσέρτων χωρίς ούτε έναν λατίνο μέσα στο κοινό.

Αυτό δέν σας ενοχλεί ;

-  Οχι. Εγώ είμαι διεθνής μουσικός και τέτοια ζητήματα δέν με απασχολούν καθόλου. Ο Gonzalo Rubalcaba [33], ας πούμε, παίζει στο Blue Note ή στο Σικάγο σε άλλου είδους κοινό, γιατί είναι ένας μεγάλος πιανίστας της latin jazz και η latin jazz είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο είδος, που δέν μπορεί να το παίξει ο καθένας. Το “fo – fi” που λέω εγώ (γέλια) μπορεί να το παίξει όλος ο κόσμος.

Αρα, η latin jazz δέν αρέσει στον μέσο λατίνο ;

Οχι, δε νομίζω ότι τους ενδιαφέρει. Εκανα πρόσφατα έναν δίσκο με την τραγουδίστρια La India και την ορχήστρα του Count Basie και κανένας λατίνος δέν το αγόρασε. Λέγανε «τι, πως, η India τραγουδάει jazz; Ave Maria. Γιατί δέν ξέρουν. Δεν έχουν αυτί για τέτοια πράγματα. Οταν όμως σιγά σιγά συνηθίσουν να ακούνε μουσική τέτοιου επιπέδου, τότε τους αρέσει.


Εσείς πάντως έχετε συμμετάσχει σε μια πολύ ευρεία γκάμα απο παραγωγές και μουσικά στύλ, όπως πρόσφατα που ηχογραφήσατε ένα σόλο στο project του Little Louie VegaNewyorican Soul”, ενός παραγωγού που είναι γνωστός απο την house σκηνή της Νέας Υόρκης. 

Ναί, βέβαια, ο Little Louie είναι φίλος μου, είναι και σύζυγος της India που επίσης συμμετέχει στον δίσκο, και με φώναξε να παίξω ένα σόλο πάνω σ΄ένα κομμάτι που είχαν ήδη γράψει. Πήγα και το έγραψα με τή μία, χωρίς πρόβα ή δοκιμή, που δέν είναι κι εύκολο να γίνει. Συμμετέχω σε διάφορους δίσκους, όπως τώρα που ο Jose Alberto El Canario ετοιμάζει έναν δίσκο με μουσική του Machito και σ΄ένα κομμάτι, χρειαζόταν ένα σόλο timbales στο στύλ του baqueteo [34], όπως έπαιζαν παλιά στην Κούβα, στο danzon. Σήμερα, δέν υπάρχει timbalero στη Νέα Υόρκη που να ξέρει να παίξει έτσι, ενώ εγώ έμαθα να το παίζω γιατί μου το είχε δείξει ο Montesino, ο παλιός μου γείτονας και μουσικός. Αυτό το στύλ δέν έχει πολύ φανταχτερή τεχνική, όπως τα σόλο που παίζω κανονικά, αλλά χρειάζεται γνώση μιας συγκεκριμένης φρασεολογίας για να το παίξεις. Ο Manny Oquendo, ο Orestes Vilato και ίσως, ο Nicky Marrero [35] έχουν κάποια ιδέα, αλλά κανείς δέν το γνωρίζει όπως εγώ.

Τί σκέφτεστε για την σημερινή κατάσταση της latin μουσικής ;

Το καλό είναι ότι υπάρχει σημαντική αναγνώριση της latin μουσικής σε παγκόσμιο επίπεδο. Το επίπεδο των ηχογραφήσεων είναι επίσης πολύ υψηλό. Μουσικά, δέν υπάρχει πολλή δημιουργικότητα, είναι αλήθεια. Ομως, βλέπουμε ότι έχει εξελιχθεί πολύ το μουσικό και τεχνικό επίπεδο, δηλαδή οι μουσικοί είναι πολύ καλοί, οι ενορχηστρώσεις το ίδιο, όπως και οι τραγουδιστές. Βέβαια, η salsa romantica επέβαλλε το πρότυπο του «τραγουδιστή – μορφονιού»  , που τραγουδάει και σαν μορφονιός, αλλά αυτό πιστεύω πώς τελειώνει οριστικά και σε λίγο καιρό, κανείς δέν θα θυμάται ότι υπήρξε ποτέ.

Συμφωνείτε, πάντως, ότι εδώ και κάμποσα χρόνια περνάμε την περίοδο της παντοδυναμίας των τραγουδιστών (κι όχι των ορχηστρών ή των μουσικών, όπως παλιότερα) και πώς αυτό είναι επιρροή της αμερικάνικης Pop μουσικής ;

Συμφωνώ απόλυτα. Ετσι είναι. Πολύ λίγοι απο τους αστέρες σήμερα είναι μουσικοί, ακόμα κι αν διευθύνουν μια ορχήστρα. Μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. Γιατί δέν μιλάω για περκασιονίστες, timbaleros ή congueros, αλλά για μουσικούς – μουσικούς, που να έχουν σημαντική μουσική παιδεία όπως οι παλιοί. Που να ξέρουν αρμονία, που να ξέρουν ενορχήστρωση.

Πού είναι, λοιπόν, όλοι αυτοί ;

Πού είναι ; Κι εγώ αυτό σας ρωτάω. Δηλαδή, εντάξει, στο Πουέρτο Ρίκο και στην Κούβα υπάρχουν πολλοί καλοί ενορχηστρωτές, αλλά κανείς δέν τους ξέρει, γιατί δέν διευθύνουν καμμία ορχήστρα. Αυτο που λέω είναι πώς κανείς απο αυτούς που είναι σήμερα μεγάλα αστέρια δέν είναι στην πραγματικότητα μουσικός. Απο εκεί και πέρα, οι μουσικοί που τους πλαισιώνουν είναι πολύ καλοί γιατί σήμερα όλοι σχεδόν είναι απόφοιτοι μουσικών σχολών και πανεπιστημίων.

Εσείς όμως είπατε πώς δέν υπάρχει κανένας στις Η.Π.Α. τουλάχιστον που να ξέρει το baqueteo. Αυτοί οι μουσικοί που λέτε δέν μαθαίνουν την παράδοση ;

Σε γενικές γραμμές τη μαθαίνουν. Απλά, το baqueteo έρχεται απο μια εποχή πολύ παλιά και οι σημερινοί μουσικοί δέν εκτέθηκαν ποτέ σ΄αυτό ώστε να έχουν κίνητρο να το μάθουν. Εγώ το έμαθα γιατί μεγάλωσα σ΄ένα άλλο μουσικό περιβάλλον, όπου το baqueteo παιζόταν κι ακουγόταν. Κι εγώ ακόμα, που έμαθα κάποια πράγματα, δέν έχω την γνώση των παλιών timbaleros της Κούβας που έπαιζαν στίς ορχήστρες του Antonio Arcano ή του Fajardo.

Προς τα πού πηγαίνει σήμερα η latin μουσική ;

Οπως είπα, πηγαίνει κατ΄αρχήν προς την αναγνώριση σ΄όλο τον κόσμο. Εγώ ταξιδεύω πολύ και το βλέπω και ξέρω πώς σε κάθε γωνία του κόσμου αυτή την μουσική την ακούνε και την μελετούν πολλοί άνθρωποι.

Βλέπουμε πώς η latin μουσική, και κυρίως η μουσική της Καραϊββικής, είναι απο τα τελευταία προπύργια του αμιγώς ακουστικού ήχου, με τα πνευστά, το πιάνο, τα κρουστά, καθώς και η τελευταία μουσική που λειτουργεί ακόμα πάνω στην παράδοση των big bands του παρελθόντος. Ως πότε πιστεύετε πώς μπορεί να συνεχίσει έτσι σε μια εποχή που τα ηλεκτρονικά μέσα δίνουν το ηχητικό στίγμα παγκοσμίως ;

Δε νομίζω πώς μπορεί να συνεχίσει για πολύ. Θα αναγκαστεί να αλλάξει, γιατί θα πρέπει να προσαρμοστεί με τα δεδομένα της εποχής της. Αν με ρωτάτε προσωπικά, οπωσδήποτε προτιμώ τον ακουστικό ήχο, γιατί μέσα σ΄αυτό τον ήχο μεγάλωσα, αλλά μπορώ να ανεχτώ και τον ηλεκτρονικό ήχο, ιδίως αν παίζει απο πάνω ένας καλός πιανίστας με γνώση της latin μουσικής, όπως ο Papo Lucca[36] ή ο Chucho Valdes [37], που μπορούν να το κάνουν ν΄ακούγεται θαύμα.

Στην πραγματικότητα όμως τα σόλο του πιάνου, και ο αυτοσχεδιασμός γενικότερα, έχουν μειωθεί απελπιστικά στην latinμουσική σήμερα.

-  Αυτό είναι αλήθεια. Δεν είναι όπως παλιά, που το montuno [38] ξεκίναγε και συνέχιζε και συνέχιζε κι ο τραγουδιστής, ο sonero,  αυτοσχεδίαζε – σήμερα δέν συνηθίζεται αυτό. Η σημερινή γενιά μεγαλώνει ακούγοντας ό,τι παίζει το ραδιόφωνο και βεβαίως, δέν υπάρχουν πιά τόσα κλάμπ για live μουσική και χορό όπως στην εποχή μου, ώστε ο κόσμος ν΄απολαύσει αληθινή, ζωντανή μουσική.

Είστε αισιόδοξος ή απαισιόδοξος ;

Είμαι στην latin jazz. Τελεία.

Ως προς το μέλλον εννοώ.

-  Εγώ είμαι πιά στα πρόθυρα της απόσυρσης κι όπου να΄ναι θα μου δώσουν σύνταξη. Κλείνω τα 75 μου χρόνια, έχω ηχογραφήσει ως τώρα 108 δίσκους, που κανείς δέν το έχει καταφέρει, και στή μουσική έχω παίξει σχεδόν τα πάντα. Ευχαριστώ τον Θεό που έχω την υγεία μου και μπορώ και συνεχίζω. Εχω κάνει το Ιδρυμα Υποτροφιών μου για τους νέους μουσικούς που ελπίζω να τους δίνει κίνητρο και έμπνευση. Κι όποιος καλός βγεί απο εκεί, πρέπει να αντιμετωπίσει εμένα ! Οχι ως όνομα, αλλά στο παίξιμο, καθαρά, γιατί όπως λένε οι αμερικάνοι you have to have your chops up there” [39] και οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να παρουσιαστεί ένας πιτσιρικάς που να παίζει τρομερά, πράγμα φυσικό γιατί σήμερα είναι πολύ ευκολότερο για ένα νέο μουσικό να εξελιχθεί, αφού υπάρχει πληθώρα πληροφοριών, μουσικών σχολών, βιβλίων και δασκάλων. Οταν ήμουν εγώ μικρός ήμουν φτωχός και ήταν δύσκολο να σπουδάσω οτιδήποτε [40]. Επρεπε λοιπόν να μάθω αυτά που χρειαζόμουν στον δρόμο.

Ποιά πιστεύετε πώς είναι η μεγαλύτερη αξία της latin μουσικής ;

Πάντα υπάρχει κάτι να μάθεις απο αυτή την μουσική. Ενας καινούριος ρυθμός, ένα νέο στύλ, που ειδικά αν παίζεις κρουστά κάθε τόσο βρίσκεις μπροστά σου. Μπορεί να έρχεται απο την Κούβα ή μπορεί να έρχεται απο τίς επιρροές της jazz και των ντράμς. Ωστόσο, εγώ πιστεύω πώς η συγκοπή [41] στους latin ρυθμούς είναι πολύ πιο βαθιά απ΄ότι στην jazz. Είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό του latinήχου.  

Απ΄όσα εσείς έχετε προσφέρει στην μουσική, ποιό νομίζετε πώς υπήρξε το σημαντικότερο ;

Πιστεύω, και σ΄αυτό συμφωνούν πολλοί μουσικοκριτικοί και συγγραφείς,  πώς συνεισέφερα στο να δοθεί περισσότερος σεβασμός στα κρουστά όργανα. Ημουν ο πρώτος που πήρε τα κρουστά απο το βάθος της σκηνής και τα έστησε μπροστά απο όλα τα άλλα όργανα. Και το ενδιαφέρον είναι πώς δέν το έκανα συνειδητά, αλλά λόγω των συγκυριών: Οταν ξεκίνησα να παίζω με το συγκρότημα μου, οι μουσικοί των κρουστών πάντα έπαιζαν πίσω απο τους υπόλοιπους, όπως και οι ντράμερ στις αμερικάνικες μπάντες, και μπροστά έβαζαν τα σαξόφωνα και τις τρομπέτες. Αυτό συνέβαινε και στην Κούβα. Αλλά επειδή εγώ ήμουν ο διευθυντής της μπάντας, έπρεπε να δίνω τα σινιάλα για να μπαίνουν οι άλλοι μουσικοί στα διάφορα μέρη της ενορχήστρωσης, οπότε οι τρομπετίστες αναγκάζονταν να γυρνάνε συνεχώς το κεφάλι τους προς τα πίσω για να με βλέπουν. Τότε λοιπόν, ο τρομπετίστας και καλύτερος μου φίλος, ο Jimmy Frisaura, μου είπε «γιατί κάθεσαι εκεί πίσω που δέν σε βλέπουμε και δέν έρχεσαι μπροστά ;». Το σκέφτηκα, είδα ότι είχε δίκιο, πήρα τις timbales και τις πήγα μπροστά απο όλους. Αφού στήθηκα εκεί πέρα, συνειδητοποίησα ότι κάτι έλειπε και φώναξα τον Mongo Santamaria και τον Willie Bobo που έπαιζαν conga και bongo και τους είπα «μαζέψτε τα κι ελάτε εδώ μπροστά μαζί μου». Απο εκείνη την ημέρα ως σήμερα, στις latin μπάντες τα κρουστά τοποθετούνται πλέον σε πρώτο πλάνο. Αυτό, λοιπόν, πρέπει να θυμούνται απο εμένα, αν και όπως είπα το έκανα μάλλον τυχαία κι όχι επειδή ήμουν ο σπουδαίος μαέστρος με τις τρομερές ιδέες. Κάτι ακόμα που σήμερα γίνεται φανερό είναι πώς άφησα πίσω μου μιά σχολή παιξίματος στις timbales την οποία λίγο ως πολύ ακολουθούν οι περισσότεροι μουσικοί των νεότερων γεννεών. Βάζουν τις timbales μπροστά, έχουν πολλές κουδούνες, έχουν στο πλάι το πιατίνι, τώρα τελευταία παίζουν σε δύο ή τρία σετ timbales συγχρόνως, όπως εγώ, αν και αυτό με δυσκολεύει αρκετά, γιατί έχω ορισμένα προβλήματα στον συντονισμό μου όταν παίζω με τόσα τύμπανα, κι ακόμα το ψάχνω αυτό το ζήτημα. Θα΄θελα να μπορώ να παίζω πάντα αυτό που έχω στο μυαλό μου, αλλά μερικές φορές απλά δέν μπορώ. Τοποθετώ απο τη μία το timbalon, μετά στη σειρά δύο σετ κανονικές timbalesκαι στο πλάι το timbalito [42], αλλά όταν παίζεις στο timbalito πρέπει να σκέφτεσαι διαφορετικά απ΄ότι όταν παίζεις στις timbales. Πρέπει να σκέφτεσαι στο στύλ της Sonora Matancera [43], δηλαδή κάθε ένα απο αυτά τα όργανα έχει τον δικό του τρόπο που πρέπει να παιχτεί. Εγώ προσπαθώ να τα συνδυάσω όλα μαζί. Κρατάω το βασικό τέμπο στο timbalon, με το αριστερό μου χέρι, μπομ, μπομ, μπομ, και με το δεξί αυτοσχεδιάζω, πά – κου, πί – κου ! Αλλά μερικές φορές ζορίζομαι. Εξαρτάται βέβαια απο το τί κομμάτι παίζω. Ομως ξέρω πώς ακόμα δέν έχω φτάσει στο επίπεδο που μπορώ σε ό,τι αφορά το παίξιμο πολλών timbales μαζί. Στο μάτι φαίνεται καταπληκτικό, ο κόσμος παθαίνει πλάκα, εκτός αυτού και γιατί είμαι ο πρώτος που έβαψε τις timbales σε διάφορα χρώματα. Οι μουσικοί μου έλεγαν ότι κάνω τρέλες, αλλά εγώ θέλω ο κόσμος σε μια συναυλία να ενυπωσιάζεται και απο αυτό που βλέπει. Δηλαδή τί ήρθαν να κάνουν ; Να με δούν να παίζω άλλο ένα σόλο ; Αυτό το κάνω εδώ και 100 χρόνια. Θέλω να πούν «ουάααου, είδες κάτι χρώματα οι timbales του Tito Puente;” Οι αμερικάνικες ντράμς εδώ και δεκαετίες δείχνουν τόσο εντυπωσιακές στα ροκ συγκροτήματα, εμείς γιατί να μείνουμε με αυτές τις pailitas [44] μόνο ; Ναί, με ενδιαφέρει πολύ το οπτικό μέρος, να με βλέπει ο άλλος να παίζω πάνω σε τέσσερα ζευγάρια χρωματιστές timbales και να λέει «πω πω, τα δίνει όλα ο τύπος !».  

        Αντε, ολόκληρο βιβλίο έχετε εκεί μέσα (σ.σ.:  δείχνει το    κασσετόφωνο). Νομίζω πώς είμαστε εντάξει.

Σας ευχαριστώ πολύ. Ηταν μεγάλη τιμή για εμένα.

Ευχαριστώ κι εγώ.



[1] Κουβανέζικα κρουστά, με καταγωγή απο τα ευρωπαϊκά τυμπάνια των κλασικών ορχηστρών. Το σύγχρονο σετ των timbales έχει δύο τύμπανα διαφορετικού μεγέθους πάνω σε μια βάση και προσαρμοσμένα πάνω ή δίπλα τους βρίσκονται άλλα μικρά κρουστά, κυρίως κουδούνες, woodblocks και πιατίνια. Οι timbales παίζονται με μπακέτες.

[2] Παραδοσιακός τύπος κουβανέζικης χορευτικής ορχήστρας, με βασικό χαρακτηριστικό τα βιολιά και το φλάουτο ως σολιστικό όργανο. Οι timbales και το guiro (ξύστρα) είναι τα δυο σημαντικότερα κρουστά που συνοδεύουν την παραδοσιακή charanga.

[3] Με αυτό τον όρο εννοούμε τίς λαϊκές και θρησκευτικές μουσικές φόρμες του αφρο – κουβανικού φολκλόρ. Πρόκειται για ιδιώματα με σχετικά καθαρή αφρικάνικη καταγωγή, που παίζονται ως σήμερα αποκλειστικά απο κρουστά όργανα και φωνητικά.

[4] Τα ονόματα που αναφέρει ο Puente ανήκουν στους τέσσερις σημαντικότερους μουσικούς για την διάδοση της αφρο – κουβανέζικης παραδοσιακής μουσικής στις Η.Π.Α. Είναι οι Mongo Santamaria, Carlos “Patato” Valdes, Julito Collazo και Francisco Aguabella. Ολοι έπαιζαν conga, αλλά οι Collazo και Aguabella ήταν οι πρώτοι που έφεραν στις Η.Π.Α. τα θρησκευτικά τύμπανα bata. Στην δεκαετία του 50 ολοι τους συνεργάστηκαν με τον Tito Puente.

[5] Σπουδαίος δίσκος του 1958, που παραμένει ο πιο εμπορικός δίσκος του Puente όλων των εποχών.

[6] Παναμέζος συνθέτης, τραγουδιστής, ηθοποιός, δικηγόρος και πολιτικός. Απ΄τους σημαντικότερους νεωτεριστές της λατινοαμερικάνικης μουσικής, έγραψε τραγούδια με έντονο πολιτικό και κοινωνικό στίγμα, απ΄όπου προήλθε το υποείδος της “salsa social” ή “salsa conciente” (κοινωνική salsa ή salsa με συνείδηση). Σήμερα είναι υπουργός Τουρισμού στον Παναμά.

[7] Η λέξη barrio σημαίνει «γειτονιά», αλλά χρησιμοποιείται κυρίως για να περιγράψει τις φτωχές λαϊκές συνοικίες των λατινοαμερικάνικων μεγαλουπόλεων. Η ισπανόφωνη περιοχή του Μανχάταν της Νέας Υόρκης, όπου γεννήθηκε το κίνημα της salsa, είναι γνωστή απλά ως “El Barrio”.

[8] Δισκογραφική εταιρεία που ιδρύθηκε στην δεκαετία του 60 απο τους Jerry Masucci και Johnny Pacheco. Εφτασε στο απόγειο της στα μέσα της δεκαετίας του 70, έχοντας στο δυναμικό της σχεδόν όλους τους καλλιτέχνες της salsa κι έχοντας αγοράσει όλες τις μικρές ή ανταγωνιστικές εταιρίες. Ο Jerry Masucci, ιθύνων νους της ανόδου και της πτώσης της εταιρίας, πέθανε το 1997. Σήμερα η Fania δέν υπάρχει.

[9] Σημαντικότατος πιανίστας και συνθέτης, απο τους πρωτοπόρους της salsa και της latin jazz. Η σχέση του με την εταιρία Fania υπήρξε τουλάχιστον τρικυμιώδης.

[10] Ιστορικός ατζένης της salsa, που στην δεκαετία του 80 ίδρυσε την εταιρία RMM, η οποία για μερικά χρόνια έγινε (σχεδόν) διάδοχος της Fania στο μονοπώλιο της salsa. Σήμερα, ούτε αυτή υφίσταται.

[11] Τύπος μικρής κουβανέζικης ορχήστρας με δύο ή τρείς τρομπέτες, που προέρχεται απο το son.

[12] Κουβανός πιανίστας και μαέστρος, απο τα πρώτα ονόματα στις Η.Π.Α. στην δεκαετία του 30.

[13] To clave είναι ένα ρυθμικό σχήμα δύο μέτρων (σε 4/4/), με απώτερη αφρικάνικη καταγωγή, που αποτελεί την βάση όλων των χορευτικών ρυθμών της Κούβας. Η σχέση του με την ενορχήστρωση είναι τέτοια που όλα τα όργανα πρέπει να παίζουν σε σωστή ρυθμική σχέση με το clave, αλλιώς θεωρούνται atravesados (δηλαδή, «παίζουν ανάποδα»). H σημασία του clave στην salsa και τα συναφή είδη είναι πρωταρχική και κεφαλαιώδης.

[14] Ολοι οι αναφερόμενοι αποτελούν μυθικές φιγούρες της μουσικής της Κούβας που διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό όλη την χορευτική μουσική της χώρας. Ο Ernesto Lecuona, ήταν βασικά λόγιος συνθέτης που έγραψε πάρα πολλά έργα γιά πιάνο (contradanzas) καθώς και zarzuelas (οπερέτες), αλλά και αρκετά τραγούδια που έμειναν διαχρονικα. Κατά πολλούς, είναι ο σημαντικότερος συνθέτης που ανέδειξε η Κούβα.

[15] Γεννημένος στο Πουέρτο Ρίκο, ο Tito Rodriguez ξεκίνησε με την big band του παίζοντας mambo στην δεκαετία του 50 για να καταλήξει ως ένας από τους δημοφιλέστερους ερμηνευτές boleros της Λατινικής Αμερικής, πριν πεθάνει πρόωρα απο λευχαιμία το 1973. Το προσωπικό του ερμηνευτικό στύλ άφησε σημαντικό ίχνος στην μετέπειτα μουσική της Καραϊββικής.

[16] Ο κουβανός τραγουδιστής και μαέστρος Machito, ή Francisco Grillo, υπήρξε μια απο τις πιο καταλυτικές φιγούρες στην εξέλιξη της κουβανέζικης μουσικής στις ΗΠΑ. Η ορχήστρα του The Afro – Cubans ήταν η πρώτη latin ορχήστρα που έπαιξε jazz, βάζοντας τις βάσεις για ολόκληρο το ιδίωμα της latin jazz αλλά και την salsa. Στις δεκαετίες του 40 και του 50 έγραψε μερικούς απο τους συναρπαστικότερους δίσκους στην ιστορία της latin μουσικής.

[17] Αμερικανός συγγραφέας και δημοσιογράφος, που έχει δημοσιεύσει εκατοντάδες άρθρα πάνω στην ιστορία της latin μουσικής, καθώς και το βιβλίο “Mambo Kingdom: Latin Music in New York”.

[18] Δεν είναι ακριβώς έτσι: Παρ΄ότι οι δύο Titos ήταν πράγματι παιδικοί φίλοι, ο μετέπειτα ανταγωνισμός τους για την «μαρκίζα» υπήρξε θυελλώδης. Ο Puente ήταν παλιότερος και μεγαλύτερο όνομα στα 50ς, όταν όμως στις αρχές του 60 οι πωλήσεις δίσκων του Rodriguez εκτοξεύθηκαν στα ύψη, ο τελευταίος απαίτησε το όνομα του να μπαίνει στην ίδια ευθεία με του Puente όποτε (συχνά) έπαιζαν μαζί. Ο Puente αρνήθηκε, το θέμα παραπέμφθηκε στο σωματείο των μουσικών, το σωματείο δικαίωσε τον Rodriguez, και τότε ο Puente παραιτήθηκε απο το σωματείο ενώ ο μάνατζερ του Puente, που εκείνη την εποχή είχε το μάνατζμεντ και του Rodriguez, έσκισε το συμβόλαιο του τραγουδιστή με αποτέλεσμα ο Rodriguez να αντιμετωπίσει σημαντικά επαγγελματικά προβλήματα στη Νέα Υόρκη. Ωστόσο, πρέπει να πούμε πώς η αντίδραση του Puente ήταν καθαρά επαγγελματική και αφορούσε το προσωπικό του marketing. Αντίθετα, ο Rodriguez είχε πάρει όλως προσωπικά την κόντρα και η στάση του απέναντι στον Puente ήταν για χρόνια αρνητική σε σημείο εμμονής. Παρά ταύτα, o χρόνος και η συμφιλιωτική διάθεση του Puente αποκατέστησαν την σχέση τους στην πορεία, ενώ ο Puente πράγματι παραστάθηκε όπως μπορούσε στον Rodriguez στην διάρκεια της αρρώστιας του. Στην απάντηση του Puente στην συνέντευξη, πάντως, διαφαίνεται ακόμα μια αύρα της παλιάς κόντρας στον ανεπαίσθητα μειωτικό των ταλέντων του Rodriguez τρόπο με τον οποίο αναφέρεται σ΄αυτόν, ίσως γιατί στα πλαίσια αυτής της επαγγελματικής κόντρας ο Rodriguez εν τέλει πούλησε μάλλον περισσότερους δίσκους.

[19] Arturo Sandoval (τρομπέτα) και ο Paquito D’ Rivera (αλτο σαξόφωνο και κλαρινέτο), βιρτουόζοι Κουβανοί μουσικοί της πρώτης μετεπαναστατικής γενιάς που αναδείχθηκαν απο το σημαντικό latin jazz συγκρότημα Irakere. Αμφότεροι ζήτησαν εν καιρώ άσυλο στις Η.Π.Α. όπου ζούν σήμερα.

[20] H λέξη sonero (θηλυκό: sonera) σημαίνει: Ο τραγουδιστής που, στα πρότυπα της παραδοσιακής κουβανέζικης μουσικής, όχι μόνο ερμηνεύει έκαστο τραγούδι αλλά έχει την δυνατότητα να αυτοσχεδιάσει, λεκτικά και μελωδικά, κατά τό δοκούν στο δεύτερο μέρος (montuno) του τραγουδιού. Πρόκειται για μία όλως δύσκολη και ιδιαίτερη τέχνη, που εκτιμάται πάρα πολύ σ΄έναν τραγουδιστή της κουβανικής τεχνοτροπίας ακόμα κι αν η φωνή του δέν είναι αντικειμενικά εντυπωσιακή. Ο καλός sonero θεωρείται εκ των ουκ άνευ στην κλασική salsa.

[21] Παραδοσιακό μουσικό στύλ της Βενεζουέλας.

[22] Μουσικό και ρυθμικό concept που γεννήθηκε στην Κούβα στις αρχές της δεκαετίας του 70 απο το συγκρότημα Los Van Van και βασίζεται στην εισαγωγή αμερικάνικων ρυθμών, όπως το rock και το funk, σε γηγενείς ρυθμούς όπως το son και η rumba. Σημαντικός παράγοντας στο songo είναι η χρήση του αμερικάνικου drumset, μαζί με τις congas και του guiro. Στην δεκαετία του 70 το στύλ ήταν γνωστό και με το όνομα Nueva Onda.

[23] Καθώς η συνέντευξη δόθηκε στις αρχές του 1997, ακόμα τότε δέν βρισκόταν σε χρήση το όνομα που σήμερα δίνεται σε αυτή την μουσική: Timba.

[24] Νεωτεριστικό κουβανέζικο συγκρότημα που ιδρύθηκε το 1989 και επηρρέασε ιδιαίτερα την σύγχρονη μουσική της Κούβας, καθώς και την διαμόρφωση της timba.

[25] Παραδοσιακά αφρο – πορτορικάνικα μουσικά είδη, που σήμερα θεωρούνται ισχυρά στοιχεία της πορτορικάνικης πολιτιστικής ταυτότητας.

[26] Καταλανός βιολιστής και σκιτσογράφος, που μεγάλωσε στην Κούβα και πρωταγωνίστησε στην πρώτη διάδοση των λατινοαμερικάνικων ρυθμών στίς Η.Π.Α., στην δεκαετία του 30. Το στύλ της μουσικής και των ενορχηστρώσεων του απείχε πολύ απο την αυθεντικότητα, γι΄αυτό όμως έγινε αμέσως αποδεκτός απο το λευκό αμερικάνικο κοινό και έπαιξε σε πάρα πολλές ταινίες του Χόλυγουντ. Υπήρξε απο τους διασημότερους ισπανόφωνους μουσικούς όλων των εποχών.

[27] Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται διεθνώς με την συγκεκριμένη ορθογραφία για να διαχωρίσει την “rhumba” (αμερικάνικη χορευτική μόδα της δεκαετίας του 30 βασισμένη σε μια «χολυγουντιανή» βερσιόν του κουβανεζικου son) απο την rumba, την αυθεντική αφρο – κουβανική οικογένεια ρυθμών.

[28] Σπουδαιότατος Κουβανός μπασίστας και συνθέτης. Υπήρξε κορυφαίος συνθέτης κομματιών danzon για να γίνει αργότερα ο πρωτοπόρος στην οργάνωση και ηχογράφηση descargas (αυτοσχεδιαστικά jam sessions λατίνων μουσικών, που ακόμα και σήμερα αποτελούν κομμάτι του salsa ρεπερτορίου). Εζησε για πολλά χρόνια στην αφάνεια στις Η.Π.Α. ώσπου στις αρχές της δεκαετίας του 90 ο ηθοποιός Andy Garcia βοήθησε σημαντικά στο να ξανα – ανακαλυφθεί.

[29] Αμερικανο – εβραίος πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας, απο τους ιστορικούς ηγέτες της salsa πρωτοπορίας στην δεκαετία του 70.

[30] Κουβανός μουσικός των κρουστών, που με την συμμετοχή του στην ορχήστρα του Dizzy Gillespie το 1946 άλλαξε τον ρού της jazz. Δολοφονήθηκε απο έναν έμπορο ναρκωτικών το 1948 στη Νέα Υόρκη.

[31] Αμερικανός βιμπραφωνίστας, απο τους σημαντικότερους στυλίστες της latin jazz.

[32] Ο Puente έχει εν μέρει δίκιο: Επέπλευσε μουσικά στις δεκαετίες του 80 και του 90 παίζοντας latin jazz, όμως ο κόσμος πάντα, απο ένα σημείο του show και μετά, του ζητούσε να παίξει χορευτική μουσική, όπως συνέβη και στην εξαιρετική jazz συναυλία που έδωσε το 1993 στο Λυκαβηττό, με τους Golden Latin Jazz All Stars. Ο λόγος ; Απλώς ο Puente έγινε διάσημος διεθνώς ως όνομα μέσα απο τους χορευτικούς του δίσκους κι όχι μέσα απο την jazz.

[33] Βιρτουόζος Κουβανός πιανίστας της jazz.

[34] Ρυθμικό σχήμα που εκτελείται στις timbales κι η χρήση του ανάγεται στην πρώτη εποχή των charangas και στο danzon.

[35] Σημαντικοί timbaleros που έκαναν καριέρα στις Η.Π.Α.

[36] Πορτορικάνος πιανίστας και αρχηγός της ιστορικής ορχήστρας Sonora Poncena. Θεωρείται ο σπουδαιότερος πιανίστας που ανέδειξε η salsa.

[37] Κουβανός πιανίστας και συνθέτης, ιδρυτής και αρχηγός των Irakere. Αναμφισβήτητα η πιο σεβάσμια μουσική μορφή της μετεπαναστατικής Κούβας και, πιθανώς, ο μεγαλύτερος εν ζωή πιανίστας του ισπανόφωνου κόσμου.

[38] Σε φόρμες της λαϊκής αφρο – κουβανέζικης μουσικής όπως το son και η rumba (αλλά και η salsa), montuno καλείται το δεύτερο μέρος της ενορχήστρωσης όπου η μελωδική συνοδεία παίζει, επαναλαμβανόμενα, το ίδιο σχήμα, δίνεται έμφαση στο ρυθμό, το coro (δεύτερα φωνητικά) τραγουδάει μια στάνταρ μικρή φράση και ο τραγουδιστής (ή, ενίοτε, κάποιος μουσικός – σολίστας) «απαντάει» αυτοσχεδιάζοντας.. Αυτή η σχέση «κλήσης – απόκρισης» είναι τυπικό αφρικάνικο χαρακτηριστικό κι απαντάται σε όλες τις μουσικές της Λατινικής Αμερικής με αναγνωρίσιμη αφρικάνικη ρίζα. Το montuno θεωρείται, γενικά, το πιο «ισχυρό» και χορευτικό σημείο της ενορχήστρωσης.

[39] Σε ελεύθερη απόδοση «πρέπει να μπορείς να αποδείξεις πόσο μάγκας είσαι με το παίξιμο σου».

[40] Ο Puente, πάντως, σπούδασε μουσική στην διασημότερη μουσική σχολή της εποχής του, το περίφημο Julliard της Νέας Υόρκης, γι΄αυτό και μπόρεσε, αργότερα, να εξελιχθεί σ΄έναν απο τους σημαντικότερους ενορχηστρωτές της latin μουσικής. Ο Puente εκτός απο κρουστά έπαιζε πολύ καλό βιμπράφωνο κι ακόμα, πιάνο και σαξόφωνο.

[41] Syncopation στα αγγλικά και sincopa στα ισπανικά: Μουσικός όρος που σημαίνει τον τονισμό στα ασθενή μέρη του μουσικού μέτρου.

[42] Timbales, timbalitos, timbalon: Σετ timbales που αντιστοιχούν σε διαφορετικά μεγέθη και, επαγωγικώς, διαφορετικούς ήχους και τονικότητες ανάλογα με το μέγεθος του οργάνου.

[43] Κουβανέζικη ορχήστρα που επηρέασε τα μέγιστα ολόκληρη την λατινοαμερικάνικη μουσική της δεκαετίας του 50. Ο Puente την αναφέρει γιατί το timbalito ήταν σήμα κατατεθέν στον ήχο της.

[44] Υποκοριστικό του paila, που είναι το όνομα με το οποίο ονόμαζαν παλιά τις timbales στην Κούβα.

Πρόσφατα άρθρα
1. "Η Salsa ορχήστρα πρέπει να φτάνει τη μουσική σε οργασμικό επίπεδο" (JIMMY DELGADO)
διαβάστε το...
2. "Το τραγούδι μου έχει συναίσθημα, συνείδηση, καρδιά": μια συνέντευξη του Ray de la Paz.
διαβάστε το...
3. OMARA PORTUONDO : "Είμαι πλούσια απο την κουλτούρα της Κούβας" (συνέντευξη στον Β.Σ.)
διαβάστε το...
4. ALFREDO DE LA FE : "H Salsa είναι ένα ταξίδι, μια σημαία, μια πατρίδα".
διαβάστε το...


Γίνετε μέλος σήμερα!

Τελευταίες προσθήκες
1. Η Ιστορία της Μουσικής στην Κούβα, μέρος 1ο : από την Αποικία ως το Son.
διαβάστε το...
2. Στίχοι τραγουδιού : "COMO LA QUERIA" (Raul Marrero)
διαβάστε το...
3. Η latin εκπομπή επιστρέφει στον Kosmos 93.6!
διαβάστε το...
4. Carlos "Patato" Valdes, 1926-2007 : στη μνήμη ενός μεγάλου
διαβάστε το...
5. "Η Salsa ορχήστρα πρέπει να φτάνει τη μουσική σε οργασμικό επίπεδο" (JIMMY DELGADO)
διαβάστε το...
6. "Λοιπόν, Ας Μιλήσουμε Γιά Μουσική" : ένα άρθρο του Gabriel Garcia Marquez.
διαβάστε το...
7. Το CD player του latinmusic.gr : Καλοκαίρι 2007.
διαβάστε το...
8. "Αυλαία" γιά τον τραγουδιστή Tito Gomez.
διαβάστε το...
9. Λάτιν ιστορίες : Η ζωή εν barrio δια στόματος Frankie Vazquez.
διαβάστε το...
10. Στίχοι τραγουδιού : "AHORA ME DA PENA" (Henry Fiol)
διαβάστε το...
Νέες Κυκλοφορίες
Διάφοροι καλλιτέχνες - "BACHATA ROJA"
Αναλυτικά
SON DE TIKIZIA - "PA' LOS PIES"
Αναλυτικά
GILBERTO "PULPO" COLON - "HOT BREAD"
Αναλυτικά
MARC ANTHONY - "El Cantante"
Αναλυτικά
PIBO MARQUEZ & DESCARGA CRIOLLA - "Homenaje A Los Reyes De La Salsa"
Αναλυτικά
Το CD του μήνα
CD of the month
παρουσίαση

Latin chat now!

Φιλικά sites

world music
sofrito
rithmolatino
latin hellas
America Latina

Design & development Lollypop |::| © 2006 Basilio Stamatiou + Latin music & Latin culture
GR EN