Latin music logolatin music
editorialΒιογραφικόΝέαΜουσικήΠρόσωπαΙστορίαmediaPhoto GalleryForum
Ημερομηνία: 29/4/2017
latinmusic category

Σελίδα 2 από 2




 Aleyos, santeros και babalaos : Οι μυήσεις κι ο δρόμος προς την ιεροσύνη της Santeria.


     

Παρ΄ότι η Santeria δεν είναι πιά τόσο "κλειστή" στον έξω κόσμο όσο άλλοτε, ένα μεγάλο κομμάτι απ΄τον μυστηριακό χαρακτήρα της διατηρείται άθικτο στις τελετές μύησης, που συνιστούν τις πλέον μυστικοπαθείς, περίπλοκες αλλα κι ιερές δραστηριότητες της θρησκείας. Καίτοι οι τελετές αυτές είναι πάμπολλες και σημαντικά ποικίλλες, αυτό που θα λέγαμε "βαθμοί μύησης" είναι ουσιαστικά πέντε κι ο καθένας από αυτούς προσδιορίζει το βάθος της σχέσης του πιστού με τη θρησκεία, τη θεϊκή δύναμη και γνώση που του έχει αποκαλυφθεί, καθώς και τις θρησκευτικές αρμοδιότητες του από εκεί και πέρα. Κατ΄αρχήν, ένας πιστός μπορεί να συνεχίσει να πιστεύει εφ΄όρου ζωής στη θρησκεία χωρίς ποτέ να εμπλακεί ενεργότερα σ΄αυτήν ή να λάβει κάποιας μορφής μύηση. Ομως, καθώς κάθε βαθμός μύησης πιστεύεται πως ενισχύει τη θέση του ατόμου απέναντι στις δυσκολίες και τα απρόβλεπτα της ζωής, όσοι αληθινά διαθέτουν πίστη αργά ή γρήγορα μυούνται σε κάποιο βαθμό, αποκτώντας έτσι όχι μόνο πρόσθετη θεϊκή προστασία, αλλά κι έναν πρεσβύτερο ιερέα ως «πνευματικό πατέρα» που στο εξής θα λειτουργεί ως ενδιάμεσος ανάμεσα στον πιστό και τους orishas, o οποίος πιστός ως εκείνο το σημείο θεωρείται “aleyo”, δηλαδή «ξένος» προς την θρησκεία. Οι τρείς πρώτες μυήσεις εμπλέκουν κλιμακωτά τον ενδιαφερόμενο στη θρησκευτική κοινότητα της Santeria. Αυτές είναι κατά σειρά τα "Eleké" (η απόδοση των χαρακτηριστικών πολύχρωμων κολιέ των orisha), οι " Guerreros" (η απόδοση των ιερών αντικειμένων των "πολεμιστών orisha" Elegguá, Oggún, Ochósi και Ósun) και "το χέρι του Orúla" (το χάντρινο βραχιόλι και τα συμπαρομαρτούντα του orisha της μαντικής, που προφυλάσσει απ΄το θάνατο κι η τελετή του αποκαλύπτει στον πιστό ποιος είναι ο orisha - φύλακας άγγελος του, γεγονός που καθορίζει και την επόμενη μύηση).

Τέταρτος και κεντρικός βαθμός, είναι το "να κάνεις τον Αγιο" κατά κυριολεκτική μετάφραση της σχετικής φράσης “hacer el santo”, δηλαδή να μπείς ψυχή τε και σώματι στην υπηρεσία του και να γίνεις ένα μαζί του. Η τελετή καθεαυτή ονομάζεται “asiento” («κάθισμα», απο το ότι ο orisha τοποθετείται, «επικάθεται» για πάντα στο κεφάλι του μυούμενου) ή Kari – Ocha (το ίδιο περίπου, στα yoruba). Είναι αναμφίβολα η κεντρική μύηση της Santeria και συγχρόνως, μυστική για όσους δεν είναι ήδη μυημένοι στον ίδιο βαθμό. Το τελετουργικό της είναι εξαιρετικά πολύπολοκο, διαρκεί επτά μέρες και στη διάρκεια τους, τα μυστικά του κόσμου των orisha αποκαλύπτονται στον πιστό, που ωστόσο μπορεί να "αφιερωθεί" μόνο σ΄έναν orisha : το ποιος είναι ο "άγιος του κεφαλιού του", όπως λέγεται χαρακτηριστικά, δεν το αποφασίζει ο ίδιος, αλλά ο orisha. Η όλη μύηση του νεόκοπου santero συμβολίζει την αναγέννηση σ΄ένα εντελώς νέο κόσμο, γι΄αυτό και κατά το επταήμερο της τελετής ο μαθητευόμενος απαγορεύεται να κάνει οτιδήποτε μόνος του, οπότε οι πρεσβύτεροι santeros τον φροντίζουν έως του σημείου να τον ταϊζουν στο στόμα, ωσάν να ήταν κυριολεκτικά ένα νεογέννητο βρέφος. Για τον επόμενο ένα χρόνο, ο άρτι μυηθείς θα φέρει τον τίτλο του “iyawó” (νεοφύτου) και θα ζήσει μια ζωή γεμάτη από πληθώρα ταμπού, ντυμένος υποχρεωτικά στα λευκά (χρώμα της αγνότητας) και με ρητές απαγορεύσεις που ξεκινούν απ΄την απλή χειραψία και φτάνουν μέχρι την τη χρήση μαχαιροπήρουνων στο τραπέζι και την κυκλοφορία κατά τίς βραδυνές ώρες, ενώ στους πιο ενδιαφέροντες περιορισμούς σημειώνουμε την πάση θυσία προστασία του κεφαλιού του νεόφυτου απο κάθε ξένο άγγιγμα, ακόμα και από την βροχή (γι΄αυτό και κατά τον πρώτο χρόνο της μύησης τους οι santeros φορούν πάντα λευκά καλύμματα ή καπέλα), καθώς και την απαγόρευση να φωτογραφηθούν. Παλιότερα, στον πρώτο χρόνο περιλαμβανόταν και το βασανιστικό ταμπού της σεξουαλικής αποχής, ωστόσο η μεταφορά της θρησκείας στο αστικό περιβάλλον και την δυτικού τύπου κοινωνία (όπως ορίζεται στην Λατινική Αμερική σε αντιδιαστολή προς την Αφρική) έχει οριστικά καταργήσει τον εν λόγω περιορισμό. Πάντως, τόσο ο νεόφυτος santero όσο και οποιοσδήποτε μυημένος (σε κάποιο βαθμό) στην Santeria οφείλουν απαράβατα και υπο την απειλή θεϊκής τιμωρίας να βγάζουν απο πάνω τους όλα τα ιερά αντικείμενα (κολιέ, βραχιόλια κ.λ.π.) πρίν απο την σεξουαλική επαφή, ενώ εξ ίσου ταμπού συνιστά η τέλεση σεξουαλικής πράξης στο ίδιο δωμάτιο όπου φυλάσσονται οι ιεροί λίθοι του θεού-προστάτη-πατέρα του νοικοκύρη. Μετά το πέρας του χρόνου, ο santero φέρει πιά πλήρως το βαθμό του ιερέα της θρησκείας και μπορεί να συμμετάσχει στα απόκρυφα μυστήρια , να τελέσει θυσίες και, τέλος, να διαβάσει και να ερμηνεύσει το μέλλον. Ωστόσο, η ιδιότητα του santero αφορά το στάτους κάποιου μέσα στη θρησκεία, όχι όμως απαραιτήτως και την ενεργότερη εμπλοκή του σε αυτήν: συχνά, οι λόγοι για τους οποίους κάποιος γίνεται santero είναι μάλλον άσχετοι με τη θρησκεία καθεαυτή (πρόβλημα υγείας, ελπίδα καλύτερης τύχης στα οικονομικά, προβλήματα σχέσεων κ.λ.π., μια και η σημαντική αυτή μύηση θεωρείται πώς φέρνει στον πιστό προνομιακή μεταχείριση και βοήθεια απο τους orishas). Ετσι, πολλοί (αν όχι οι περισσότεροι) santeros περιορίζονται να τηρούν τις ελάχιστες προσωπικές τους υποχρεώσεις απέναντι στον orisha-προστάτη τους και σχετικά λίγοι προχωρούν στο να αναλάβουν πλήρη καθήκοντα ιερέα (κάτι που προϋποθέτει, εκτός των άλλων, και χρονοβόρα εκμάθηση του πλήθους των τελετουργικών της θρησκείας).

Υπάρχει όμως κι ένας βαθμός ιεροσύνης υψηλότερος απ΄τον santero : πρόκειται για τον babalao, τον "πατέρα των μυστικών", όστις ανήκει στην κάστα των ιερέων που λειτουργούν αποκλειστικά κάτω απ΄την πατρονεία του orisha της μαντείας, του Orúnmila ή Orúla, κι είναι ο μόνος εξουσιοδοτημένος, κατάλληλα εκπαιδευμένος και μυημένος ώστε να χειριστεί κι ερμηνεύσει το αρχαίο μαντικό σύστημα του Ifá. Ενώ santero μπορεί να γίνει αν όχι ο καθένας, τουλάχιστον
όποιος θέλει κι οι "άγιοι" δεν έχουν αντίθετη γνώμη επ΄αυτού, τουναντίον ο babalao είναι ο ρητώς και κατηγορηματικώς διαλεχτός του Ifá και μόνον αυτού, που ενίοτε "επιβάλλει" την επιλογή του ακόμα και σε πιστούς που δεν έχουν καμμία διάθεση περαιτέρω εμπλοκής στη Santeria . Η τελετή μύησης ενός νέου babalao είναι μακράν η πιο ερμητική τελετή της θρησκείας, διαρκεί εννέα ημέρες και όποιος αποκαλύψει στον έξω κόσμο τέτοιου βάθους μυστικά κινδυνεύει με πάσης φύσεως φυσική και μεταφυσική τιμωρία. Εχει ενδιαφέρον το ότι ενώ ως τον βαθμό του απλού ιερέα (santero) μπορούν να φτάσουν αδιακρίτως άνδρες, γυναίκες ή ομοφυλόφιλοι, οι babalao οφείλουν να΄ναι άνδρες και τίποτα λιγότερo απο αυτό. Συνήθως, μάλιστα, άνδρες πρίν τα 45 χρόνια τους, καθώς η μαθητεία του babalao σ΄ένα όντως τεράστιο όγκο μύθων, μαγικών και κυρίως, μαντικών πρακτικών προϋποθέτει φρέσκο μυαλό, ικανότατο μνημονικό και αρκετά χρόνια πρακτικής μελέτης.


Ifá : Το μαντείο της Santeria.


Καίτοι στη μαντική επιστήμη της Santeria ενέχονται τουλάχιστον τρία μαντικά συστήματα ("obí", με κομμάτια καρύδας κι αρμόδιο για
απλές ερωταποκρίσεις, "diloggún" με 16 κοχύλια , αρκετά πιο σύνθετο και βασικό εργαλείο των santeros), εν τούτοις ως πλέον έγκυρο θεωρείται το Ifá των babalaos. Τούτοι χρησιμοποιούν ένα πολύπλοκο σε σημείο σπαζοκεφαλιάς σύστημα, που "διαβάζει" τους συνδυασμούς που παράγονται από μια ειδική αλυσίδα (φωτ. πάνω), μια πέτρα, ένα κοχύλι και στις δύσκολες περιπτώσεις, τον ξύλινο "πίνακα του Ifa"-ένα σύστημα που μπορεί να δώσει μέχρι 4.096 διαφορετικούς συνδυασμούς και που καθένας από αυτούς ισούται μ΄ένα δεδομένο "γράμμα" (letra). Εκαστο «γράμμα», τώρα, αντιστοιχεί σ΄ένα συγκεκριμένο διδακτικό μύθο, ουσιαστικά μια παραβολή κατ΄ευθείαν μέσα απ΄την πλούσια αφρικανική θρησκευτική μυθολογία, μαζί με μπόλικες συμβουλές, γνωμικά και γενικές προβλέψεις, τα οποία ο babalao καλείται να ερμηνεύσει κατά περίσταση στον πιστό που ζητά να μάθει τα μελούμενα, αρχίζοντας πάντα με τη φράση "ο Ifá λέει…" (dice Ifá). Ετσι, ο babalao ουσιαστικά λειτουργεί ως μάντης, ψυχολόγος, συμβουλάτορας, μάγος και, ενίοτε , θεραπευτής καθώς τα θέματα υγείας ανακύπτουν συχνά, είτε μετά από αίτηση του πελάτη, είτε απ΄ευθείας απ΄τα λόγια του Ifá , που "διαβλέπει" κάθε λογής μαντάτα στο εγγύς μέλλον. Είναι σημαντικό να πούμε πώς κατά την διαδικασία της «μαντικής συνεδρίας» (registro ή vista), ο πελάτης δεν αποκαλύπτει την φύση του προβλήματος του στον babalao: απλώς κάθεται απέναντι του κι ο babalao εκκινά να «ρίχνει» την αλυσίδα, ενώ ο πελάτης ανακατεύει συνεχώς ανάμεσα στο δύο του χέρια την μικρή πέτρα και το κοχύλι (χωρίς ο babalao να βλέπει). ‘Οποτε ένας συνδυασμός (óddun) συμπληρώνεται, ο babalao ζητάει στον πελάτη ν΄ανοίξει τα χέρια του κι ανάλογα με το πού βρίσκεται εκείνη την στιγμή η πέτρα και πού το κοχύλι, καταγράφει σ΄ένα τετράδιο την «απάντηση» στα ερωτήματα που θέτει το ίδιο το σύστημα του Ifá. ‘Οσο διαρκεί αυτό το στάδιο, babalao και πελάτης δέν ανταλλάσουν κουβέντα, καθώς οι «ερωταποκρίσεις» θεωρείται πώς γίνονται σε άλλη σφαίρα και οι ίδιοι δέν έχουν κανένα έλεγχο πάνω τους. Μόλις ολοκληρωθεί η διαδικασία και προκύψει ολοκληρωμένη η letra, ας πούμε το μαντικό προφίλ του πελάτη για εκείνο το χρονικό διάστημα, τότε ο babalao ξεκινά να εξηγεί την πρόβλεψη, αυτή την φορά με εκατέρωθεν διευκρινίσεις, και καταλήγει με τους τρόπους θεραπείας κάθε φλέγοντος ζητήματος. Συχνά, ο πελάτης οφείλει να προσφέρει κάτι στους orishas (συνήθως, κάποιας μορφής θυσία) ή να υποστεί κάποια επιπλέον τελετή, που θα τον «καθαρίσει» απο τις αρνητικές επιρροές, ενώ στις πιο σοβαρές περιπτώσεις του συνιστάται να περάσει απο κάποια επιπλέον μύηση, καθώς η κακοτυχία του νοείται ως «μήνυμα» που του στέλνουν οι orishas επειδή αγνοεί ή καθυστερεί αυτό το βήμα.

Σε όλες τις τελετές μύησης της Santeria, ένας και μοναδικός ιερέας είναι αυτός που "χρεώνεται" τον νεόφυτο και φέρει εις πέρας τα πιο ουσιαστικά μέρη της τελετής ( ή και ολόκληρη την τελετή, στους δύο πρώτους βαθμούς μύησης ). Στο εξής κι ως το τέλος τούτης της ζωής, ο πρεσβύτερος ιερέας θα είναι ο πνευματικός πατέρας - "νονός" (padrino) κι ο νεόφυτος το πνευματικό τέκνο - "βαφτιστικός" (ahijado ), μια σχέση εξαιρετικά σημαντική στη Santeria και σχεδόν ισοδύναμη με τις σχέσεις αίματος. Οι santeros μπορούν να «δώσουν» τη μύηση των eleké (κολλιέ) και, φυσικά, τo “asiento” (να μυήσουν ένα νέο santero), όμως οι “guerreros” και το “χέρι του Orúla” ανήκουν αποκλειστικά στη δικαιοδοσία των babalaos, οι οποίοι, περιέργως, ΔΕΝ έχουν το δικαίωμα, παρά τον υψηλότερο βαθμό τους, να μυήσουν ένα νέο santero, παρά μόνο ένα νέο babalao. Για τις τελετές μύησης, τις μαντικές συνεδρίες και γενικώς, όλων των ειδών τις μεταφυσικές εργασίες, οι santeros και οι babalaos πληρώνονται απο τους ενδιαφερόμενους πιστούς, με αμοιβές που κυμαίνονται απο τα λίγα πέσος για τις μικρές «δουλειές» ως τα εκατοντάδες ή και χιλιάδες δολάρια για τις πολυήμερες τελετές μύησης ενός νέου santero. Εννοείται πως οι ιερείς με καλή φήμη, γνωστική επάρκεια και μακρά πείρα ζούν (για τα κουβανικά δεδομένα, σχετικά άνετα) αποκλειστικά απο τα χρήματα που κερδίζουν απο τη Santeria.

Ebbó : H δύναμη της θυσίας.

Τόσο στις μυήσεις, όσο και σε μια ευρεία γκάμα τελετών της Santeria κεντρικό ρόλο κατέχει η πράξη της θυσίας . Καθώς η θρησκεία εμπεριέχει μια έντονη σχέση "δούναι και
λαβείν" μεταξύ πιστών και θεοτήτων, για την βοήθεια και προστασία που ζητά ο θνητός οφείλει ν΄ανταποδώσει με αντιπροσφορές "Aché", το οποίο εντοπίζεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στο φρέσκο αίμα - το υγρό που, για τους santeros , φέρει τεράστια μεταφυσική ισχύ. Ούτως, η τελετουργική σφαγή ζώων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του θρησκευτικού τυπικού, με το μέγεθος, το είδος και τον αριθμό των ζώων να καθορίζονται από τη σημασία της ιερής περίστασης, αλλά και τις εκάστοτε θεϊκές απαιτήσεις, έτσι όπως αυτές προκύπτουν μέσα απο την χρήση των μαντικών μέσων. Κόκκορες, περιστέρια και κοτόπουλα αποτελούν το υλικό των περισσότερων θυσιών, σε σπάνιες όμως περιπτώσεις οι orisha ενδέχεται να απαιτήσουν κατσίκες, πρόβατα, κριάρια, ακόμα και ταύρους, ενώ δεν λείπουν και οι παράδοξες επιλογές (που ολοφάνερα παραπέμπουν σε αμιγώς αφρικανική θυσιαστική λογική) όπως π.χ. σκύλοι, χελώνες , ποντίκια κ.λ.π. . Στις απλές τελετές, ένα πουλερικό είναι συνήθως αρκετή προσφορά, ωστόσο στις πολυήμερες τελετές μύησης των νέων santeros και babalaos τα θυσιαζόμενα ζώα ανέρχονται σε δεκάδες και το αίμα τους κυριολεκτικά ποτίζει το πάτωμα του δωματίου που το μυστήριο λαμβάνει χώρα. Όλα τα "ιερά σκεύη" (κολιέ, λίθοι, φετίχ κ.α.) της Santeria εμβαπτίζονται υποχρεωτικώς στο αίμα των θυσιών, αλλά τη θυσία δεν μπορεί να τελέσει ο καθένας : μόνο οι santeros (ιερείς) και οι babalaos έχουν αυτό το δικαίωμα, με τους τελευταίους να μονοπωλούν τη σφαγή τετράποδων. Φυσικά, η έννοια της προσφοράς στους "αγίους" δεν είναι αναγκαστικά αιματοβαμμένη-ως συμβολικές "θυσίες" εκλαμβάνονται εξίσου οι προσφορές φρούτων, φαγητών, ποτών και ποικίλλων αντικειμένων που θεωρούνται ενδεδειγμένες κι απαραίτητες σε περιπτώσεις απλών αιτημάτων, ευχών ή σκέτης εκδήλωσης λατρείας. Σε κάθε περίπτωση, το είδος, ο αριθμός και η φύση των προσφερόμενων (ζώων ή άλλων) στους orishas καθορίζονται μέσα απο τη μαντική διαδικασία. Απο τα ζώα που θυσιάζονται, κάποια μαγειρεύονται και τρώγονται μετά το τέλος της τελετής, άλλα όμως πετιούνται, όπως επιτάσσει το εκάστοτε πρωτόκολλο, σε συγκεκριμένα σημεία της πόλης, του δάσους ή της θάλασσας. Σε κάποιες (λίγες) περιπτώσεις, οι πιστοί ή οι ιερείς για το καλό των οποίων τελείται η θυσία υποχρεούνται να πιούν λίγο απο το αίμα των ζώων, σκέτο ή ανακατεμμένο με το omiero, το «άγιο νερό» της θρησκείας που παρασκευάζεται απο βότανα.

Tambor : ‘Oταν οι orishas χορεύουν με τους θνητούς.


Αν οι τελετές μύησης είναι οι πιο ερμητικές της Santeria, στο αντίποδα βρίσκονται οι τελετές - γιορτές προς τιμήν των "αγίων" , που είναι δημόσιες κι ανοιχτές στον καθένα, μυημένο και μη. Αυτές οι τελετές, που λέγονται "tambor" ή "bembé" , λαβαίνουν χώρα στην ημερομηνία - επέτειο έκαστου orisha (προφανής χριστιανική επιρροή) ή όποτε ένας santero αποφασίσει πώς πρέπει να τιμήσει τον προσωπικό του "προστάτη", επειδή του «ζητήθηκε» απο τον orisha ή, πιο συχνά, επειδή συμπληρώνεται η επέτειος απο τη μύηση του (cumpleaños de santo = τα «γεννέθλια» του στη Santeria). Εν τοιαύτη περιπτώσει, για την τελετή χρειάζονται τα εξής: πρώτον, ένα σχετικώς ευρύχωρο σπίτι (μια κι ο κόσμος θα είναι μπόλικος). Δεύτερον, ένα ξεχωριστό δωμάτιο που θα στηθεί ο πολύχρωμος κι εντυπωσιακός βωμός του τιμώμενου orisha. Τρίτον, προμήθειες σε φαγητό κι αλκοόλ, τόσο προς χρήση από τους καλεσμένους, όσο και για θρησκευτικούς σκοπούς. Και τέταρτον, το ενδεδειγμένο μουσι
κό συγκρότημα που θα καταφθάσει με τα ιερά τύμπανα "batá" ( αντικείμενα με ημι - θεϊκό στάτους , καθώς μιλούν "τη γλώσσα των θεών") κι έναν τραγουδιστή - γνώστη των θρησκευτικών τραγουδιών (που ερμηνεύονται αποκλειστικά σε ό,τι απομένει στην Κούβα απο την αρχαϊκή διάλεκτο Yoruba που οι σκλάβοι μιλούσαν κατά τον 19ο αιώνα), ο οποίος ουσιαστικά λειτουργεί και σαν τελετάρχης. Επί το πλείστον, αυτές οι τελετές ξεκινούν γύρω στις 4 το μεσημέρι και τελειώνουν κατά τις 9 το βράδυ (αν και στο Matanzas, τηρώντας ακόμα μια απαγόρευση των τοπικών αρχών απο την δεκαετία του 60, ξεκινούν μετά τις 8 το βράδυ και τελειώνουν γύρω στα μεσάνυχτα), ενώ ο κεντρικός σκοπός τους είναι να κληθούν οι orisha για να κατέβουν απ΄τους ουρανούς στην φιέστα των θνητών και να φανερώσουν την παρουσία τους "καταλαμβάνοντας" έναν ή περισσότερους πιστούς. Μετά από μια μακρά εισαγωγή, με τα τύμπανα να παίζουν αρχικά μπροστά στο βωμό "μιλώντας" απ΄ευθείας στους "αγίους" και κατόπιν, μια προκαθορισμένης σειράς εκτέλεση θρησκευτικών τραγουδιών, τα αίματα ανάβουν στο τρίτο μέρος της τελετής, στη διάρκεια του οποίου οι πιστοί αρχίζουν να χορεύουν κι η περιρρέουσα ένταση διαρκώς κλιμακώνεται : τότε, ο τραγουδιστής-τελετάρχης και οι "ιεροί" ντράμερ καθοδηγούν εντέχνως τα τεκταινόμενα και, με τα πρώτα σχετικά σημάδια να εμφανίζονται, "σπρώχνουν" τους, παραπαίοντες μεταξύ αυτού του κόσμου και του άλλου, πιστούς στην έκσταση. Ο τελών εν εκστάσει, τώρα, θεωρείται πώς φέρει τον orisha μέσα του κι επομένως, "είναι ο orisha αυτοπροσώπως" , κάτι που εκδηλώνεται από χορευτικά βήματα, αλλά και συγκεκριμένες χειρονομίες που αποδίδονται κατ΄αποκλειστικότητα στον, επί γής πλέον, "άγιο" .

 Μετά από ένα σύντομο διάστημα χαοτικής συμπεριφοράς, ο υπό καταληψία πιστός γαληνεύει, οδηγείται στο "δωμάτιο του αγίου" και, πάντα σε έκσταση, αρχίζει να μιλά σ΄όποιους επιλέξει ο ίδιος (δηλαδή ο orisha μέσα απο αυτόν), δίνοντας τους συμβουλές, ζητώντας συγκεκριμένες θρησκευτικές πράξεις και προλέγοντας το μέλλον. Η ορολογία των santeros στην περίπτωση της καταληψίας είναι άκρως παραστατική: λένε πώς ο πιστός «se montó” (έχει «καβαληθεί»-φυσικά απο τον orisha), ενώ συγκεκριμένα άτομα που τείνουν συχνότερα στην καταληψία ονομάζονται “caballos” (άλογα). Εφ΄όσον, τώρα, διαπιστωθεί αρμοδίως πως η καταληψία είναι "αυθεντική" κι όχι απάτη, τα λεγόμενα του orisha παίρνονται απολύτως τοις μετρητοίς και ενεργούνται τα δέοντα. Μάλιστα, σε περιπτώσεις που ο orisha θέλει να διαλύσει οιαδήποτε αμφιβολία, ο πιστός – «άλογο» του προβαίνει στην παροχή αποδείξεων μέσα από απίθανες πράξεις : π.χ. ένας "γιός" του Changó, πνεύματος της φωτιάς, μπορεί να καταπιεί φλεγόμενα αντικείμενα, να αλειφθεί με βραστό νερό ή λάδι και να εκτελέσει πυροβασία , κι ένας "γιός" του αγριωπού πολεμιστή Oggun να γλείψει λάμες μαχαιριών ή ακόμα, να πιεί μονορούφι ολόκληρα κιλά από ρούμι, ενώ αν πρόκειται για γυναίκα, ίσως σηκώσει δύο ή τρείς μεγαλόσωμους άνδρες στους ώμους της κι αν πάλι ο εν εκστάσει τυγχάνει ηλικιωμένος ή άρρωστος, μπορεί να σκαρφαλώσει σε δέντρα ή να πηδήξει απ΄τη σκεπή του σπιτιού στο δρόμο. Όπως και να΄χει, όταν ο πιστός τελικά συνέλθει απ΄την έκσταση, δεν θυμάται τίποτα απολύτως απ΄όσα είπε ή έπραξε, ενώ δε φέρει σημάδια τραυματισμού, εγκαυμάτων ή μέθης - σε αντίθετη περίπτωση, η καταληψία του από τον orisha θεωρείται αυτομάτως κάλπικη.

H σχέση της Santeria με τη μαγεία.


Καθώς οι πιστοί κι οι ιερείς της Santeria κάνουν χρήση μιας μακράς σειράς πρακτικών κι αντικειμένων, στα οποία αποδίδουν μεταφυσικές ιδιότητες, ενώ ταυτόχρονα θεωρούν πώς βρίσκονται σε διαρκή δοσοληψία με υπερφυσικές δυνάμεις (τους orishas) στις οποίες προσβλέπουν για την επίτευξη στόχων και την βελτίωση της ζωής τους, μπορεί ασφαλώς να ειπωθεί πώς ένα σημαντικό κομμάτι της θρησκείας μετέρχεται μεθόδων που ανήκουν καθαρά στη σφαίρα της μαγείας. Συχνά, οι μαντικές συνεδρίες διαπιστώνουν κάθε λογής ζητήματα κι εκκρεμότητες που η θεραπεία τους ορίζεται μέσα απο μια ευρεία γκάμα μαγικών ενεργειών (trabajos) και περιλαμβάνει προσφορές, συμβολικές πράξεις, θυσίες και, πολλές φορές, παρασκευή ειδικών αντικειμένων, φυλαχτών κ.λ.π., κεντρική αποστολή των οποίων είναι είτε η προστασία του ατόμου απο απειλές (εχθροί, κακοτυχία, αστυνομία κ.α.) είτε η πρόκληση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων (ερωτικές σχέσεις, επαγγελματική επιτυχία κ.α.). Οι απλούστερες μαγικές πράξεις μπορούν να εκτελεστούν, με την βοήθεια ενός ιερέα, σ΄ένα σπίτι και να ολοκληρωθούν σε λίγη ώρα, όμως οι πιο πολύπλοκες συχνά καταλήγουν στην απόθεση συγκεκριμένων αντικειμένων (ebbó) σε επιλεγμένους εξωτερικούς χώρους, που θεωρείται πώς συνιστούν «πύλες» προς τον κόσμο των orishas : στις πόλεις της Κούβας το εξασκημένο μάτι μπορεί συχνά να διακρίνει τα απτά ίχνη της καθημερινής μαγείας σε πάρκα, κάτω απο δέντρα, δίπλα στη θάλασσα, σε εισόδους μεγάλων κτιρίων και κυρίως, στα νεκροταφεία, όπου οι πιστοί της Santeria τοποθετούν προσεκτικά (και κάτω απο την ανοχή των αρχών και τα αδιάφορα βλέματα των υπολοίπων) κούκλες (φωτ. δεξιά), δοχεία, φρούτα, αλυσίδες, ανθρώπινα ομοιώματα και κεριά, ενίοτε όλα ποτισμένα απο το αίμα των θυσιών και στους πιο παράδοξους συνδυασμούς και σχήματα, με τα οποία πιστεύουν πώς απελευθερώνουν ισχυρές μαγικές δυνάμεις που θα λύσουν τα πιο φλέγοντα προβλήματα. Αν και οι πρακτικές της Santeria εμπίπτουν συνήθως στην κατηγορία της «λευκής μαγείας» (που έχει ως σκοπό να θεραπεύσει), δέ λείπουν και οι πιο «σκοτεινοί» μαγικοί χειρισμοί, που έχουν ως στόχο την «επίθεση» στους εχθρούς και την πρόκληση κακού στους ίδιους ή σε υποθέσεις της ζωής τους (κυρίως σε ερωτικά ζητήματα). Πάντως, αυτός ο τομέας σίγουρα δέν είναι η ειδικότητα της Santeria. Στην Κούβα όλοι ξέρουν πώς τα «όπλα μαγικής καταστροφής» ανήκουν στη φαρέτρα των ιερέων του Palo Monte (ενός θρησκευτικού-μαγικού συστήματος με καταγωγή την κεντρική Αφρική και κυρίως, την περιοχή του Congo), οι οποίοι λογαριάζονται ως οι πλέον επίφοβοι μάγοι, αλλά κι οι πιο κατάλληλοι για να επιφέρουν (με το αζημίωτο) συντριπτικά μεταφυσικά πλήγματα στον όποιο εχθρό. Οι πιστοί της Santeria δέν έχουν κανένα πρόβλημα να καταφύγουν στους “paleros”, αν η περίσταση το απαιτήσει.

Σε γενικές γραμμές πάντως, η Santeria διάκειται απο αρκετά πασιφιστική διάθεση και προτάσσει τις έννοιες της γαλήνης και της αρμονίας στη σχέση του ανθρώπου με τον φυσικό και μεταφυσικό κόσμο, ενώ η έντονη αίσθηση του "θείου" που τη διατρέχει, σε συνδυασμό με τον διδακτισμό της, παράγουν ένα σύνολο αξιών που κατ΄ουσίαν, δεν απέχουν πολύ απ΄το γενικό χριστιανικό σκελετό (τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την κοινωνική συμπεριφορά και τον ζητούμενο «ιδανικό» τρόπο ζωής των santeros). Ομως, ο δυαδισμός καλού - κακού και, κυρίως, ο καθολικός ηθικισμός δεν βρίσκουν το αντίστοιχο τους στη Santeria. Για τους πιστούς της, οι έννοιες του ιερού και του κοσμικού είναι τόσο συνυφασμένες στην καθημερινή ζωή, ούτως ώστε ο ευλαβής santero να μπορεί κάλλιστα να τηρεί στο έπακρο τα ιερατικά του καθήκοντα και συγχρόνως, να ζεί μια κοινωνική/ σεξουαλική ζωή όπως όλος ο (έτσι κι αλλιώς ελευθεριάζων) κουβανικός κόσμος, απηχώντας μια μακραίωνη αφρικανική παράδοση. Παραλλήλως, ο ανθρωπομορφισμός των θεοτήτων της Santeria τις κάνει εξίσου επιρρεπείς στο καλό και στο κακό, οπότε στη θεολογία της δεν υφίσταται ούτε απόλυτα καλή, μά ούτε κι απόλυτα κακή οντότητα. Ετσι, η φιγούρα ενός Σατανά είναι άγνωστη στους santeros, που διαθέτουν μόνο ως μακρινό υποκατάστατο του τον Échu, alter ego του orisha της μοίρας και της τύχης Elegguá, όστις εκπροσωπεί την κακή πλευρά της μοίρας, τη διχόνοια και τη συμφορά και, σαν την μοίρα την ίδια, είναι εντελώς απρόβλεπτος. Κατά τους Yoruba, επίσης, δεν υφίσταται παράδεισος και κόλαση, αλλά μια ουράνια πόλη στην Αφρική που οι άριστοι των πιστών πηγαίνουν μετά θάνατον.

Πνεύματα, κηδείες, γάμοι κι έτερα μυστήρια της Santeria.

Επίσης : οι κατά Santeria νεκροί πρόγονοι (éggun) οφείλουν να τιμώνται πρίν ακόμα κι απ΄τους orisha και σ΄αυτούς δίνονται, ομοίως, υλικές προσφορές όπως καπνός, λουλούδια, νερό, φαγητό και κεριά, σπανιότερα και θυσίες αίματος. Παρ΄ότι η σχέση της Santeria με τα πνεύματα των νεκρών είναι αρκετά πιο χαλαρή σε σχέση με τη νούμερο δύο σε δημοτικότητα αφρο-κουβανική θρησκεία (το προαναφερθέν Palo Monte, που πε
ριστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω απο νεκρολατρικές πρακτικές), εν τούτοις η θρησκεία πρεσβεύει πώς όχι μόνο οι μεταστάντες πρόγονοι αλλά και κάθε λογής ισχυρά πνεύματα απο το ιστορικό παρελθόν εξακολουθούν ν΄αποτελούν μέρος του κόσμου τούτου και ενίοτε να επεμβαίνουν στα ζητήματα των ζωντανών – μια πίστη που οφείλεται εξ ίσου στην αφρικανική παράδοση, αλλά και στην ισχυρότατη επιρροή που άσκησε στην Κούβα ο ευρωπαϊκός πνευματισμός (espiritismo) του 19ου αιώνα, σε σημείο η κουβανική βερσιόν του πνευματισμού να μπλέκεται, κάποτε αξεδιάλυτα, με στοιχεία της Santeria και του Palo Monte, μπολιάζοντας ακολούθως και τις αφρικάνικες πρακτικές με σφήνες απο πνευματιστικά εμβόλιμα. Πάντως, στην κυρίως ειπείν Santeria η θέση των éggun, αν και λιγότερο σημαντική απ’ την αντίστοιχη των ορίτζιναλ eggungun στους Yoruba της Νιγηρίας, τιμάται με μια σειρά απο συγκεκριμένες τελετές με καθαρά αφρικάνικο χαρακτήρα, σημαντικότερη απο τις οποίες είναι το “tambor de muerto” (tambor των νεκρών), ένα είδος δημόσιου αφρικανικού μνημόσυνου που γίνεται προς τιμήν κάποιου νεκρού που υπήρξε επιφανής santero. Σε αντίθεση με την αρκούντως διονυσιακή ατμόσφαιρα ενός νορμάλ tambor, το tambor de muerto έχει σαφέστατα σοβαρό και τελετουργικό ύφος, με τα batá να εκτελούν το ειδικό ρεπερτόριο των ρυθμών για τους éggun και τους παριστάμενους να τραγουδούν τα αντίστοιχα τραγούδια, που είναι απο τα πλέον ερμητικά της μουσικής της Santeria (ως σχετικά πρόσφατα δέν είχαν ηχογραφηθεί ποτέ σε δίσκο). Στην Santeria υπάρχει ένα είδος αμιγούς «κηδείας», το οποίο έχει διασωθεί μέσα απο τραγούδια, ρυθμούς και τελετουργικές χειρονομίες που συνοδεύουν τον νεκρό ως το (χριστιανικό) νεκροταφείο, σήμερα όμως είναι σχετικά σπάνιο θέαμα. Εκτός αυτού, στα μυστήρια της θρησκείας προβλέπεται και η τέλεση γάμου, που μπορεί να γίνει είτε κάτω απο την σκέπη κάποιου orisha (μια πρακτική μάλλον υπό εξαφάνιση στη σημερινή Κούβα), είτε μέσα απο μια τελετή του Ifá (μόνο για babalaos, εξακολουθεί με κάποια συχνότητα ως σήμερα).

Οσο κι αν φαίνεται περίεργο, η Santeria με τα τόσα εκατομμύρια πιστούς και το περίπλοκο θρησκευτικό τελετουργικό, δεν διαθέτει οργανωμένο ιερατείο, τουλάχιστον με τη δυτική έννοια, ούτε και επίσημους χώρους λατρείας. Santeros και babalao , οι ιερείς δηλαδή, βρίσκονται διάσπαρτοι στην Κούβα κι ο καθένας εξασκεί τα καθήκοντα του κατά μόνας, συνεργαζόμενος με άλλους ομόθρησκους μόνο εφ΄όσον το τυπικό της τελετής το απαιτεί. Δεν υπάρχει "αρχιερέας", ούτε κάποιου τύπου συγκροτημένη Εκκλησία, ενώ όλες οι θρησκευτικές δραστηριότητες συντελούνται σε ιδιωτικές οικίες και σχεδόν ποτέ σε δημόσιους χώρους . Ο κάθε πιστός, αντιστοίχως, μπορεί θαυμάσια να ανταπεξέλθει στα θρησκευτικά του καθήκοντα οίκαδε ( έχοντας ένα δωμάτιο ή χώρο αφιερωμένο στους "άγιους" ) χωρίς να είναι υποχρεωμένος να παραστεί σε δημόσιες τελετές, εκτός κι αν απλά το κάνει κέφι ή του ζητηθεί , σε εξαιρετικές περιπτώσεις, απ΄τον προσωπικό του orisha. Ταυτόχρονα, ενώ υπάρχουν ποικίλλες μυήσεις, δεν υφίσταται κανενός τύπου "αφορισμός" ή αποβολή από τη θρησκευτική κοινότητα, καθώς η συνέχιση ή διακοπή της λατρείας στους "άγιους" αποτελεί τελείως προσωπική υπόθεση του καθένα, αφού μόνο σ΄εκείνους έχει να λογοδοτήσει.

Οι orishas στον κόσμο του Fidel : H Santeria στη σύγχρονη Κούβα.


Παρά την τόσο χαλαρή εσωτερική δομή της, η Santeria έχει επιδείξει τεράστια ιστορική αντοχή και υποδειγματική συνέχεια και συνέπεια: στην ουσία, σχεδόν ποτέ δέν υπήρξε απόλυτα νόμιμη ως θρησκεία, έχοντας γνωρίσει ασταμάτητη πολιτισμική επίθεση, ποινικές διώξεις και κοινωνική περιθωριοποίηση και καταδίκη, απ΄όλων των ειδών τις κυβερνήσεις που πέρασαν απο το μεγάλο νησί. Αλλοτε θύμα οργανωμένης καταστολής, με την αστυνομία να εισβάλλει στις τελετές, να σπάει τύμπανα και να συλλαμβάνει santeros και babalaos (ως τις αρχές του 20ου αιώνα), άλλοτε αντικείμενο χλεύης κι απαξίωσης, ως κατάντια των «πρωτόγονων» και των «οπισθοδρομικών», η θρησκεία ά
ντεξε, παρά ταύτα, χωρίς να κάνει βήμα πίσω σε λαϊκή δημοφιλία και επιπλέον, «προσηλυτίζοντας», έστω και στα κρυφά, άνδρες τόσο επιφανείς όσο οι Πρόεδροι της Δημοκρατίας Carlos Prio Socarras και Fulgencio Batista. Ομως, απ΄όσα κυβερνητικά σχήματα πέρασαν, η Santeria κατόρθωσε ν΄αυξήσει γεωμετρικά τον αριθμό των πιστών της κάτω απο το πιο αναπάντεχο καθεστώς: το ακραιφνώς κομμουνιστικό του συντρόφου Fidel Castro, του οποίου (καθεστώτος) οι σχέσεις με την Santeria πέρασαν απο πολλά κι αντιφατικά στάδια. Στο πρώτο διάστημα, αμέσως μετά τη νίκη των επαναστατικών δυνάμεων, το υπό τον Fidel επαναστατικό συμβούλιο δέν ασχολήθηκε καθόλου με το θρησκευτικό ζήτημα στην Κούβα, ενώ το ποίμνιο των πιστών της Santeria αντιμετώπισε τον Fidel δοξαστικά, όχι μόνο λόγω της περιφανούς νίκης του, αλλα κι εξαιτίας ενός απίστευτου κι όμως αληθινού περιστατικού: την ημέρα της νικηφόρας εισόδου του στην Αβάνα, την 8η Ιανουαρίου του 1959, ο Fidel, με τον έτερο στρατιωτικό διοικητή Camilo Cienfuegos στο πλευρό του, έδωσε την πρώτη δημόσια ομιλία του στο λαό, μπροστά σε εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου και σε ζωντανή μετάδοση απο την τηλεόραση. Εκεί λοιπόν, κυριολεκτικά μπροστά στα μάτια ολόκληρης της Κούβας, δύο λευκά περιστέρια κατέβηκαν απο τον ουρανό, χαμήλωσαν και προσγειώθηκαν μαλακά στους ώμους του Fidel ενόσω εκείνος μιλούσε (φωτ. αριστερά). Για τους πιστούς της Santeria ο συμβολισμός ήταν παραπάνω απο κραυγαλέος: το λευκό περιστέρι είναι το σύμβολο του Obatalá, του μεγάλου orisha της ανθρώπινης δημιουργίας, και το νούμερο του το 8, ακριβώς σαν την ημερομηνία του συμβάντος. Στα μάτια εκατομμυρίων Κουβανών, ο Fidel χρίστηκε, εκείνο το απόγευμα, ο εκλεκτός των orishas.

To επαναστατικό καθεστώς έδειξε μια αρχική ανοχή προς τη Santeria, που ενδεχομένως οφειλόταν και στη δύναμη που διέθεταν δύο απο τους ελάχιστους μαύρους υψηλά ιστάμενους στην ιεραρχία του, ο comandante Juan Almeida, σύντροφος του Fidel στο αντάρτικο και santero ο ίδιος, και ο Lazaro Peña, κομμουνιστής ηγέτης των εργατών, που ήταν μυημένος εξ ίσου στην Santeria και στην θρησκεία Arará (με καταγωγή απο την αρχαία Δαχομέη). Ωστόσο, μετά τον δεύτερο χρόνο της επαναστατικής κυβέρνησης το τροπάριο στην κοινωνία και την πολιτική άλλαξε. Τόσο η θρησκευτικότητα όσο και η (απαραίτητη στις τελετές της θρησκείας) αυθόρμητη συγκέντρωση πολιτών σε ιδιωτικούς χώρους, άρχισαν να αντιμετωπίζονται με μεγάλη καχυποψία και, ακολούθως, με μια σειρά μέτρων αστυνομικού χαρακτήρα που δυσκόλεψαν πάρα πολύ την θρησκευτική ζωή στη χώρα. Οι μυήσεις νέων santeros απαγορεύθηκαν εντελώς αν αφορούσαν ανήλικους (μια παμπάλαια παράδοση στη θρησκεία), για τις δημόσιες τελετές απαιτείτο η άδεια της αστυνομίας (που συχνά δέν δινόταν), ενώ πολλοί ονομαστοί santeros και babalaos ανακρίνονταν ή παραπέμπονταν σε δίκες, με το ερώτημα της αντεπαναστατικής δραστηριότητας. Παράλληλα, όλοι οι μυημένοι στις διάφορες θρησκείες ειδοποιήθηκαν πώς αν δέν αποκήρυσσαν την πίστη τους, δέν θα μπορούσαν να γίνουν μέλη του κόμματος ή να καταλάβουν οποιαδήποτε άξια λόγου δημόσια θέση, με αποτέλεσμα χιλιάδες santeros να περιοριστούν σε ταπεινές ή χειρωνακτικές εργασίες προκειμένου να επιβιώσουν. Απο την εντελώς σκληροπυρηνική οπτική γωνία του κουβανικού καθεστώτος της δεκαετίας του 60, οι santeros απλώς δέν ταίριαζαν με το πρότυπο του «νέου ανθρώπου» που ο Che Guevara και οι συν αυτώ οραματίζονταν, οπότε ήταν μέσα στο πολιτικό πρόγραμμα η αναμόρφωση ή ο οριστικός εξοβελισμός τους.

Η πολιτική πραγματικότητα της δεκαετίας του 70 (κι η οριστική σταθεροποίηση της ισχύος του καθεστώτος), πάντως, έφερε πολλές και σημαίνουσες αλλαγές : εν πρώτοις, η συνειδητοποίηση απο πλευράς του Fidel πώς ο μαύρος πληθυσμός τον υποστήριζε μαζικά (καθώς ο Castro υπήρξε ο πρώτος Κουβανός πρόεδρος που κήρυξε – και επέβαλλε – τη φυλετική ισότητα στη χώρα), σταδιακά τον έστρεψε σε μια σειρά απο συμβολικές κινήσεις με πρόθεση «κολακείας» του αφρο-γενούς στοιχείου. Υστερα, η αυξανόμενη εμπλοκή της Κούβας στην Αφρική, που κατέληξε στην ανοιχτή στρατιωτική επέμβαση στον εμφύλιο πόλεμο της Αγκόλας (και δευτερευόντως της Αιθιοπίας), σήμανε την έναρξη μιας περιόδου που η «αφρικανοποίηση» της κουβανικής κουλτούρας και εθνικής ταυτότητας κρίθηκε απαραίτητη, προκειμένου να καλλιεργηθούν ψυχικοί δεσμοί ανάμεσα στον κουβανικό λαό και τις χώρες όπου, πολύ σύντομα, οι πρώτοι Κουβανοί φαντάροι θα έπεφταν νεκροί, χιλιάδες μίλια μακριά απ΄την πατρίδα. Υπό αυτό το πρίσμα, κάθε τύπου αφρικανική (δηλαδή αφρο-κουβανική) εκδή
λωση ξαφνικά άρχισε να ενθαρρύνεται, τα κουβανικά πανεπιστήμια γέμισαν απο έδρες και ερευνητές αφρικανικών σπουδών, πάμπολλα αφρο-κουβανέζικα φολκλορικά συγκροτήματα ιδρύθηκαν και χρηματοδοτήθηκαν κι ως κορωνίδα της εκστρατείας, ήρθε η περίφημη ομιλία του Fidel, το 1976, όπου χαρακτήρισε (σωστά) την Κούβα ένα «αφρο-λατινικό» παρά «λατινοαμερικάνικο» κράτος, διατάσσοντας παράλληλα την αναθεώρηση του συντάγματος, που στο εξής θα προέβλεπε πως «η θρησκεία είναι ένα ιδιωτικό ζήτημα και η άσκηση της είναι ελεύθερη για κάθε πολίτη». Η στροφή του κουβανικού καθεστώτος προς την εύνοια κάθε αφρο-κουβανικής παράδοσης είχε κι έναν ακόμα σημαντικό στόχο: την στεγανοποίηση μιας εθνικής ταυτότητας με έντονη παρουσία της λαϊκής κουλτούρας, για την οποία οι Κουβανοί θα όφειλαν να νιώθουν περήφανοι και, οπωσδήποτε, «διαφορετικοί» απο τους άλλους λατινοαμερικάνους, ακριβώς όπως η ίδια η Κούβα του Castro ήταν και παραμένει τόσο διαφορετική απο τις χώρες της Λατινικής Αμερικής ως προς την κοινωνία, την οικονομία, τον πολιτισμό και την πολιτική της κατάσταση. Η διαδικασία κατασκευής, λοιπόν, ενός «έθνους ανάδελφου» είχε ως άμεσο αποτέλεσμα την, για πρώτη φορά, κοινωνική, πολιτιστική και ηθική νομιμοποίηση της Santeria απο το κουβανικό κράτος, κάπως σαν άτυπης «επίσημης θρησκείας» της χώρας.

Μάλιστα, στην δεκαετία του 80 συστήθηκε ειδικό «Γραφείο Θρησκευτικών Υποθέσεων» της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος, με επικεφαλής τον Jose Carneado Rodriguez, διακεκριμένο μελετητή των αφρο-κουβανικών σπουδών, ο οποίος το 1986 έκανε μια κίνηση χωρίς προηγούμενο : διοργάνωσε την επίσκεψη στην Κούβα του Ooní (βασιλιά) της Ifé, της πλέον ιερής πόλης των Yoruba, εξοχώτατου Alaiyeluwa Oba Okunade Sijuwade Olubuse του δεύτερου, δώδεκα ολόκληρα χρόνια πρίν την επίσκεψη του Πάπα Ιωάννη Παύλου, το 1998. Παράλληλα, το κράτος έδωσε άδεια για τα πρώτα σωματεία θρησκευτικού αφρο-κουβανικού περιεχομένου, με πρώτο απο αυτα την ένωση των babalaos “Ifá ayer, Ifá hoy, Ifá mañana” (Ifá χθές, Ifá σήμερα, Ifá αύριο), την οποία διαδέχθηκε στην δεκαετία του 90 η ακόμα πιο επίσημη Asociacion Cultural Yoruba De Cuba (Πολιτιστική ‘Ενωση Yoruba της Κούβας), επίσης αποτελούμενη απο babalaos. Ακολούθως, το 1992 η Κούβα κηρύχθηκε συνταγματικά «λαϊκό κράτος» (αντί του πρότερου «άθεου κράτους») και καταργήθηκε ο νόμος που απαγόρευε στους θρησκευόμενους να γίνουν μέλη του κόμματος και να καταλάβουν δημόσια αξιώματα, οπότε οι θρησκευτικές δραστηριότητες έπαψαν να αποτελούν (τουλάχιστον επίσημα) αντικείμενο ενδιαφέροντος των αρχων ασφαλείας, και περίπου την ίδια εποχή άρχισαν να διοργανώνονται στην Αβάνα διεθνή συνέδρια και συναντήσεις τόσο ερευνητών των αφρικάνικων θρησκειών όσο και μυημένων ιερέων απο διάφορες χώρες (Αφρική, Η.Π.Α., Πουέρτο Ρίκο, Βενεζουέλα κ.λ.π.).

Κατά την δεκαετία του 90, που ασφαλώς μπορεί να θεωρηθεί η «χρυσή εποχή» της Santeria στην Κούβα, διόλου συμπτωματικά άνοιξαν τα σύνορα της χώρας στον εξωτερικό τουρισμό (δοθείσης της τρομερής οικονομικής κρίσης που μάστιζε το νησί μετά απο την κατάρρευση της Σοβιετικής ‘Ενωσης) και το κουβανικό κράτος άρχισε ασμένως να διοργανώνει (ή να δίνει άδεια να διοργανωθούν) πάσης φύσεως σεμινάρια περί αφρο-κουβανικής κουλτούρας για ξένους, τη στιγμή που χιλιάδες αλλοδαποί άρχισαν να μυούνται στην Santeria απο τους Κουβανούς ιερείς, πληρώνοντας διόλου ευκαταφρόνητα ποσά σε (διακαώς ποθούμενα) δολάρια, εγκαθιδρύοντας έτσι έναν καινοφανή «θρησκευτικό τουρισμό» που κρατάει καλά ως σήμερα και προσφέρει μεταφυσική αρωγή (αλλά και περιστασιακές «λαμογιές) σε ειλικρινείς, αλλοπαρμένους, ψαγμένους ή βαρεμένους δυτικούς αστούς.

Κάτι τελευταίο : απ΄την εποχή της καταδίκης στο «πυρ το εξώτερον» που η επίσημη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία της χώρας επέσειε κατά της Santeria και του κάθε μορφής «αφρικάνικου παγανισμού», έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι. Οσο η Εκκλησία έπαιζε σημαντικό ρόλο στην κοινωνική ζωή της Κούβας (όπως συνεχίζει να κάνει στις περισσότερες καθολικές χώρες ανά τον κόσμο), η στάση της προς τις αφρικάνικες θρησκείες ήταν απο δύσθυμη ως ανοιχτά εχθρική (οι παπάδες, διόλου κουτοί, καταλάβαιναν πολύ καλά πώς η σχέση των orishas με τους καθολικούς αγίους δέν ήταν παρά ένα χονδροειδές μασκάρεμα), όμως η έλευση του Fidel στα πράγματα περιέκοψε δραστικά την πρόσβαση της Εκκλησίας στην κουβανική κοινωνία και επιπλέον, κατά περιόδους σήμανε διωγμούς εναντίον της πολύ πιο απηνείς απο εκείνους που υπέστη η Santeria (καθώς η Καθολική Εκκλησία, παραδοσιακός και συντεταγμένος θεσμός στην Κούβα, όχι μόνο είχε ταυτιστεί με τα προ-κομμουνιστικά καθεστώτα, αλλά και μετά την Επανάσταση έθιγε, απο καιρού εις καιρόν, το ζήτημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα). Με τη νομοθετική μεταρρύθμιση περί ελεύθερης θρησκευτικής λατρείας και, κυρίως, με την επίσκεψη του Πάπα το 1996, η Εκκλησία αποκατέστησε τελικ
ά την πλήρη λειτουργία της (αν και χωρίς πολιτική δύναμη), σε ένα περιβάλλον όπου οι αμιγείς ρωμαιοκαθολικοί πιστοί συνιστούσαν, πιά, μειοψηφία. Ετσι, κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία, η Εκκλησία της Κούβας επιδεικνύει, στις τελευταίες δύο δεκαετίες, εξαιρετική ανοχή απέναντι στον μεταφυσικό αχταρμά απο αφρικάνικες θρησκείες, πνευματισμό και «παγανιστικό χριστιανισμό» που χαρακτηρίζει την σύγχρονη κουβανική κοινωνία, προτάσσοντας το δόγμα του «όλοι παιδιά του Θεού είμαστε» και κάνοντας δεκτούς με ανοιχτές αγκάλες τους χιλιάδες πιστούς της Santeria, του Palo Monte και των λοιπών «άφρο» λατρειών, που εξακολουθούν να πηγαίνουν στην εκκλησία φορώντας σταυρούς και αφρικάνικα κολλιέ ταυτοχρόνως, για να πάρουν την ευλογία του παπά κι ύστερα, ενδεχομένως να επιστρέψουν οίκαδε για μιά ακόμη θυσία...
 


ΥΓ : Το παρόν άρθρο δέν κάνει αναφορά στη μουσική της Santeria, μια απο τις σπουδαιότερες μουσικές παραδόσεις της Κούβας. Αυτό θα γίνει σε ξεχωριστό άρθρο, που θα δημοσιευθεί στο latinmusic.gr προσεχώς.



Γλωσσάριο


Aché
: Η κοσμική, «θεϊκή» ενέργεια που υπάρχει διάχυτη στο σύμπαν, τους ζωντανούς οργανισμούς και, φυσικά, στους orishas, κάνοντας τους ικανούς για υπερφυσική δράση. Ακόμα, έτσι λένε τη «μαγική σκόνη» που χρησιμοποιούν οι babalaos.
Addimú : Η προσφορά προς τους orishas που δέν περιλαμβάνει θυσία (π.χ. φρούτα, φαγητό, ποτό, κεριά κ.λ.π.).

Aleyo : Ο μή μυημένος στη Santeria.
Apetebbí : H γυναίκα του babalao.
Asiento : H επταήμερη μύηση, μέσα απο την οποία ο πιστός γίνεται santero (ιερέας).
Awo faka : Το χάντρινο βραχιόλι του «ενός χεριού του Orúla», που ο babalao παραδίδει, μέσω μύησης, σε κάποιον πιστό (άνδρα).
Babalao : Ο ιερέας του Orúla, υψηλότερος σε ιεραρχία ιερέας της Santeria.
Babalocha : Ο ιερέας της Santeria (άνδρας).
Botánica : Το μαγαζί όπου πωλούνται οι απαραίτητες προμήθειες για τις ανάγκες της Santeria (βότανα, κολλιέ, δοχεία, συμβολικά αντικείμενα κ.λ.π.)
Caballo : To άτομο που «καταλαμβάνεται» συχνά απο κάποιον orisha.
Despojo : O «καθαρισμός» ενός ατόμου απο τις κακές επιρροές, συνήθως με χρήση βοτάνων ή ζώων που περνιούνται πάνω απο το σώμα του.
Diloggún : Μαντικό σύστημα που χρησιμοποιούν οι santeros, αποτελούμενο απο 16 κοχύλια.
Ebbó : Η θυσία.
Éggun : Τα πνεύματα των νεκρών.
Eleké (collares) : Τα κολλιέ με χάντρες στα χρώματα των orishas, που φορούν οι πιστοί της Santeria και οι ιερείς. Δίνονται μέσα απο μύηση.
Ewe : Τα μαγικά βότανα της θρησκείας.
Iború, iboya, ibocheché : Χαιρετισμός προς τον babalao.
Igbodu : To δωμάτιο όπου βρίσκονται τα ιερά αντικείμενα του orisha και, συνήθως, ο βωμός του.
Ikú : Ο θάνατος. Ο Χάρος.
Ikú lobí ocha : “O θάνατος γέννησε τον θεό». Τελετουργική φράση της Santeria.
Iroko : Το δέντρο ceiba, ιερό στη Santeria και πολλές άλλες αφρικάνικες (και αφρο-κουβανικές) θρησκείες.
Ilé : To σπίτι.
Ilé Olórun : Η "ουράνια πόλη", ο παράδεισος των Yoruba.
Iroko : Το δέντρο ceiba, ιερό στη Santeria και σε άλλες αφρο-κουβανικές και αφρικάνικες θρησκείες.
Iyalocha: H ιέρεια της Santeria.
Iyawó : Ο νεόφυτος ιερέας, στη διάρκεια του πρώτου χρόνου απο τη μύηση του.
Kabio Sile : Χαιρετισμός στον θεό Changó.
Kofá : Το χάντρινο βραχιόλι του «ενός χεριού του Orúla», που ο babalao παραδίδει, μέσω μύησης, σε μια πιστή (γυναίκα).
Lerí : Το κεφάλι. Το πιο ιερό σημείο του ανθρώπινου σώματος κατά την Santeria.
Lukumí : Ετσι λέγονταν οι σκλάβοι Yoruba στην αποικιακή Κούβα.
Maferefún : Δοξαστική φράση που στις τελετές λέγεται πρίν το όνομα κάποιου orisha. 
Moforibále : Τελετουργικός χαιρετισμός ανάμεσα στους ιερείς της Santeria ή προς τους orishas.
Montado : To άτομο που βρίσκεται σε κατάσταση καταληψίας.
Μoyugba : Χαιρετισμός προς τους orishas ή (κάποιες φορές) προς τους νεκρούς, που κυριολεκτικά «ζητάει την άδεια τους» για τη συνέχεια της θρησκευτικής πράξης ή τελετής.
Οbí : Η καρύδα. Επίσης, απλό μαντικό σύστημα, που χρησιμοποιεί τέσσερα κομμάτια καρύδας.
Ocha : To όνομα της Santeria στη διάλεκτο yoruba που επιζεί στην Κούβα.
Óddun : Το «γράμμα» (letra) ή «σημείο» που προκύπτει απο χειρισμούς του μαντικού συστήματος Ifá, και περιέχει μια συγκεκριμένη σειρά απο προβλέψεις, διδαχές, συμβουλές και αιτήματα των θεών προς τον πιστό. Υπάρχουν 12 «κύρια» óddun και 256 άλλα, που παράγονται απο τους βασικούς συνδυασμούς τους, ενώ η πλήρης εξάντληση των των μαντικών συνδυασμών αποφέρει το απίστευτο σύνολο των 4.096 letras.
Ókueleékuele) : H αλυσίδα που χρησιμοποιεί ο babalao στα μαντικά του καθήκοντα.
Olúo : Βαθμός στην ιεραρχία των babalaos. Συχνά χρησιμοποιείται ως συνώνυμο των babalaos γενικώς.
Omiero : To “αγιασμένο νερό» στις τελετές της Santeria, που περιέχει διάφορα βότανα.
Omó : Ο «γιός» ενός orisha, που έχει μυηθεί ή πρόκειται να μυηθεί ως ιερέας του συγκεκριμένου θεού.
Oriaté : O έμπειρος κι εκπαιδευμένος santero, που προϊσταται στις τελετές.
Orishasorichas) : Οι θεότητες της Santeria.
Paraldo : Τελετή εξαγνισμού απο κακόβουλα πνεύματα νεκρών, που κάνει ο babalao.
Patakí : Οι ιστορίες-διδακτικοί μύθοι σχετικά με τις θεότητες της Santeria.
Pinaldo : Η τελετή παράδοσης του μαχαιριού στους ιερείς της Santeria, που τους δίνει επίσημα την άδεια να θυσιάζουν ζώα.
Registro : H μαντική συνεδρία του babalao ή του santero με έναν πιστό-πελάτη.
Santero : O βασικός βαθμός ιεροσύνης στη Santeria. Ο santero είναι, πάντοτε, ιερέας ενός συγκεκριμένου orisha.
Sopera : Η πορσελάνινη σουπιέρα-το δοχείο στο οποίο φυλάσσονται οι ιεροί λίθοι του orisha απο τον ιερέα του.
Súyere : Τα τραγούδια που τραγουδιούνται (συνήθως χωρίς συνοδεία τυμπάνων) στις κλειστές τελετές της Santeria.
Tablero de Ifá : O “πίνακας του Ifá”, o ξύλινος δίσκος πάνω στον οποίο ο babalao «διαβάζει» τις προβλέψεις του.
Tambor guemilere) : Η δημόσια τελετή της Santeria, με χορό, τραγούδι και την παρουσία των τυμπάνων batá.
To Íban Échu : Φράση που κλείνει τα μαγικά δρώμενα της Santeria, και σημαίνει «όλα πήγαν καλά, με την άδεια του Échu (Elegguá).



Βιβλιογραφία

Lydia Cabrera : "El Monte" ( Ediciones Universal, 1983 ) .
Lydia Cabrera : "Yemaya y Ochun" ( Ediciones Universal, 1980 ) .
Lydia Cabrera : "Koeko Iyawo : Aprende Novicia" ( Ediciones Universal, 1980 ).
Lydia Cabrera : “Anago : Vocabulario Lukumi” (Ediciones Universal, 1986).
Natalia Bolivar Arostegui : "Los Orishas En Cuba" ( Ediciones Union, 1990).
Natalia Bolivar Arostegui : "Opolopo Owo" ( Ediorial de Ciencias Sociales, 1994 ).
Natalia Bolivar Arostegui : “Cuba: Imagenes y relatos de un mundo magico” (Ediciones Union, 1997).
Natalia Bolivar Arostegui & Roman Orozco : “Cuba Santa : Comunistas, santeros y cristianos en la isla de Fidel Castro” (El Pais/Aguilar, 1998).
Natalia Bolivar Arostegui & Mario Lopez Cepero : “Santa Barbara – Chango. Sincretismo religioso?” (Editorial Pablo de la Torriente, 1995).
Natalia Bolivar Arostegui & Valentina Porras Potts : “Orisha Aye, unidad mitica del Caribe al Brasil” (Ediciones Ponton, 1998?).
Julio Garcia Cortez : “The Osha” (Athelia Henrietta Press, 2000).
Tomas Perez Medina : “La Santeria Cubana : El Camino de la Osha” (Biblioteca Nueva, 1998).
Jorge & Isabel Castellanos : “Cultura Afrocubana 3. Las Religiones y las Lenguas” (Ediciones Universal, 1992).
Mercedes Cros Sandoval : "La Religion Afrocubana" ( Plaza Mayor, 1975 ).
Heriberto Feraudy Espino : "Yoruba, un acercamiento a nuestras raices" (Editora Politica, 1993 ).
Maria Teresa Velez : “Drumming For The Gods” (Temple University Press, 2000).
Rosario de la Soledad & Maria J. Sanjuan de Novas : “Ibo : Yorubas en tierras cubanas” (Ediciones Universal, 1988). Robert Farris Thompson : "Flash Of The Spirit : African and Afro - American Art and Philosophy" (Vintage Books, 1984 ). Tabare Guerere : “Los Babalawos” (Coleccion Quiron, 1998).
Αγνώστου : “Oricha – Tratados del Cuarto de Santo”.
Αγνώστου : “Tratado de trabajos en Ocha y el Diloggun”.


Πηγές των φωτογραφιών του άρθρου:

Henry John Drewal and John Mason : “Beads, Body and Soul : Art and Light in the Yoruba Universe” (UCLA Fowler Museum of Cultural History, 1998).
Ysamur Flores-Pena and Roberta J. Evanchuk : “Speaking Without A Voice : Santeria Garments and Altars” (University Press Of Mississippi, 1994).
Natalia Bolivar Arostegui : “Cuba: Imagenes y relatos de un mundo magico” (Ediciones Union, 1997).
Natalia Bolivar Arostegui & Roman Orozco : “Cuba Santa : Comunistas, santeros y cristianos en la isla de Fidel Castro” (El Pais/Aguilar, 1998).
Natalia Bolivar Arostegui & Valentina Porras Potts : “Orisha Aye, unidad mitica del Caribe al Brasil” (Ediciones Ponton, 1998?).
Tania Jovanovic : “Cuba, Que Bola!” (Clique, 1994).
Museo de Guanabacoa : “Un Caudal De Tradiciones Afro-Cubanas”.
Προσωπική συλλογή Β. Σταματίου.


Προηγούμενη σελίδα

Πρόσφατα άρθρα
1. Το Καρναβάλι της Κούβας και η ιστορία του.
διαβάστε το...


Γίνετε μέλος σήμερα!

Τελευταίες προσθήκες
1. Η Ιστορία της Μουσικής στην Κούβα, μέρος 1ο : από την Αποικία ως το Son.
διαβάστε το...
2. Στίχοι τραγουδιού : "COMO LA QUERIA" (Raul Marrero)
διαβάστε το...
3. Η latin εκπομπή επιστρέφει στον Kosmos 93.6!
διαβάστε το...
4. Carlos "Patato" Valdes, 1926-2007 : στη μνήμη ενός μεγάλου
διαβάστε το...
5. "Η Salsa ορχήστρα πρέπει να φτάνει τη μουσική σε οργασμικό επίπεδο" (JIMMY DELGADO)
διαβάστε το...
6. "Λοιπόν, Ας Μιλήσουμε Γιά Μουσική" : ένα άρθρο του Gabriel Garcia Marquez.
διαβάστε το...
7. Το CD player του latinmusic.gr : Καλοκαίρι 2007.
διαβάστε το...
8. "Αυλαία" γιά τον τραγουδιστή Tito Gomez.
διαβάστε το...
9. Λάτιν ιστορίες : Η ζωή εν barrio δια στόματος Frankie Vazquez.
διαβάστε το...
10. Στίχοι τραγουδιού : "AHORA ME DA PENA" (Henry Fiol)
διαβάστε το...
Νέες Κυκλοφορίες
Διάφοροι καλλιτέχνες - "BACHATA ROJA"
Αναλυτικά
SON DE TIKIZIA - "PA' LOS PIES"
Αναλυτικά
GILBERTO "PULPO" COLON - "HOT BREAD"
Αναλυτικά
MARC ANTHONY - "El Cantante"
Αναλυτικά
PIBO MARQUEZ & DESCARGA CRIOLLA - "Homenaje A Los Reyes De La Salsa"
Αναλυτικά
Το CD του μήνα
CD of the month
παρουσίαση

Latin chat now!

Φιλικά sites

world music
sofrito
rithmolatino
latin hellas
America Latina

Design & development Lollypop |::| © 2006 Basilio Stamatiou + Latin music & Latin culture
GR EN