Latin music logolatin music
editorialΒιογραφικόΝέαΜουσικήΠρόσωπαΙστορίαmediaPhoto GalleryForum
Ημερομηνία: 24/7/2017
latinmusic category

Σελίδα 1 από 3


Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΥΒΑ
(μέρος 1ο : από την Αποικία ως το Son)

 
           Ο πρώτος χάρτης της Κούβας στην ιστορία, φτιαγμένος από τον Juan de la Cosa το 1500.

Πεντακόσια έξι χρόνια απ΄το πρωϊνό που ο ναύαρχος Cristobal Colon αποβιβάστηκε στην ανατολική ακτή της Κούβας,οι απανταχού μουσικόφιλοι του οφείλουμε αναδρομικώς ένα “muchas gracias”. Όχι βεβαίως για το κατόρθωμα καθαυτό (και πολύ λιγότερο για τα όσα ο ίδιος κι οι συμπατριώτες του έπραξαν επί σειρά αιώνων σε μια ολόκληρη ήπειρο) αλλα διότι, όπως και να΄χει, απο εκεί και πέρα ξεκινά επισήμως η ιστορία μιας απ΄τις γοητευτικότερες και, κρίνοντας απ΄το βαθμό ευρύτερης επιρροής της, σημαντικότερες μουσικές του πλανήτη. Φαίνεται περίεργο, αλλά παρά το ελάχιστο μέγεθος της (λίγο μικρότερη απ΄την Ελλάδα, έντεκα εκατομμύρια σημερινός πληθυσμός), η Κούβα ανέκαθεν παρήγαγε μουσική με οικουμενική διάσταση: απ΄τον 19ο αιώνα που το “tango congo” μετανάστευσε απ΄την Κούβα στην Αργεντινή και που το bolero έφτασε ως τα΄ αυτιά του Ravell στο μακρινό Παρίσι ως το πρόσφατο παρελθον που το son ενέπνευσε τον Gershwin και το mambo τον Μανώλη Χιώτη, κάτι γινόταν πάντα κι η κουβανέζικη μουσική - αποκλειστικά ισπανόφωνη, ρυθμικά περίπλοκη και όχι ακριβώς easy listening - έδειχνε ν΄αφορά όλο τον κόσμο. Εξαψη, ένταση, χορός, σφιχτές ενορχηστρώσεις, μάζες κρουστών, τρομπέτες ψηλά ως το τέρμα, στεγνές φωνές, δακρύβρεκτες μελωδίες, απαράμιλλο groove, παλιομοδίτικη γοητεία και διαχρονική αμεσότητα, όλα αυτά και μπόλικα ακόμα φτιάχνουν το πάζλ του μυστηρίου που μένει να εξηγηθεί: γιατί από ολόκληρη τη Λατινική Αμερική, ειδικώς η μουσική της Κούβας ξεχώρισε τόσο απόλυτα που όχι μόνο επηρρέασε τους πάντες γύρω της αλλά επιπλέον έφτασε να γίνει σχεδόν συνώνυμη του όρου latin;

Πέρα από συγκεκριμένους ιστορικούς, γεωγραφικούς και συγκυριακούς λόγους, η βασικότερη απάντηση παραπέμπει κατ΄ευθείαν στην ουσία της κουβανέζικης μουσικής, αλλά και της κουβανέζικης κουλτούρας εν γένει. Σε αυτήν το΄φερε η μοίρα να επιτευχθεί η περίπου τέλεια ισορροπία ανάμεσα στο ευρωπαϊκό και το αφρικάνικο στοιχείο, που γέννησε ένα ιδίωμα - μιγά, «μουλάτο» και γι΄αυτό άκρως ερωτεύσιμο, σ΄ένα νησί που ακόμα και σήμερα, η όπερα και οι σπανιόλικες κιθάρες βαδίζουν πλάϊ πλάι με τα αφρικάνικα τύμπανα στις τελετές των θρησκειών της Νιγηρίας, του Κονγκό και του Μπενίν που ούτε στιγμή δεν έπαψαν στην Κούβα – τουναντίον, έγιναν το πιο σημαντικό, ίσως, κομμάτι της παράδοσης της. Ουσιαστικά λοιπόν, τα μουσικά δρώμενα στην τροπική τούτη γή εδώ και τουλάχιστον δύο αιώνες εκτυλίσσονται σε τρία παράλληλα γήπεδα : σ΄ αυτό της καθαρά «άφρο» μουσικής (λαϊκής και θρησκευτικής), σ΄αυτό της αμιγώς ευρωπαϊκών επιρροών μουσικής και, βεβαίως, σ΄εκείνο της κυρίως ειπείν κουβανέζικης μουσικής, που συνιστά το υβρίδιο των δύο ανωτέρω και γι΄αυτό είναι μακράν η δημοφιλέστερη φόρμα .


Oι απαρχές και η αφρικάνικη κουλτούρα στην Κούβα

Όπως είναι και εγκυκλοπαιδικως γνωστό, η Κούβα ήταν το δεύτερο νησί της Καραϊβικής που ανακάλυψε ο Κολόμβος στο πρώτο ταξιδι του στο Νέο Κόσμο το 1492, κι αυτό που βρήκε εκεί, πέραν της θαυμάσιας φύσης, ήταν μπόλικοι ιθαγενείς των φυλών Taino και Siboney. Ωστόσο, ως τα τέλη του 16ου αιώνα είχαν εξολοθρευτεί μαζικά απ΄τις μάχες, τις άγνωστες αρρώστιες που έφεραν μαζί τους οι Ευρωπαίοι και επιπλέον, τις ομαδικές αυτοκτονίες ως αποτέλεσμα της αβάσταχτης δουλείας. Οσο πρόλαβαν, οι Ισπανοί κατέγραψαν στα χρονικά τους τα ήθη κι έθιμα των εντελώς πρωτόγονων ινδιάνων και σ΄ό,τι μας αφορά, έχουν διασωθεί αρκετές περιγραφές της μουσικής τους, υπέρτατη έκφραση της οποίας υπήρξε το θρησκευτικό μουσικο-χορευτικό δρώμενο που οι ίδιοι έλεγαν areyto (δεξιά : απεικόνιση από ισπανική γκραβούρα της εποχής) και περιελάμβανε ομαδικό τραγούδι και συνοδεία διάφορων πνευστών και κρουστών. Δυστυχώς, η ταχύτατη απάλειψη του ινδιάνικου στοιχείου από την κουβανική δημογραφία καθιστά σαφές πως η μεταγενέστερη (και, επαγωγικώς, η σύγχρονη) κουβανέζικη μουσική δεν αφομοίωσε κανένα ιθαγενές στοιχείο, καθώς μάλιστα η καλλιτεχνική ζωή στο νησί άρχισε να συγκροτείται ουσιαστικά κατά τον 18ο αιώνα, άρα πολύ αργότερα από τον ινδιάνικο οριστικό αφανισμό. Πάντως, δύο τουλάχιστον μουσικά όργανα που η σημερινή μουσικολογία αποδίδει στην κληρονομιά των Tainos παραμένουν σε χρήση στο νησί, έστω κι αν η επιβίωση τους οφείλεται στην υιοθέτηση τους από το «μαύρο» πληθυσμιακό στοιχείο : οι πασίγνωστες maracas και το guiro («ξύστρα»), κρουστά που μακροημέρευσαν ακριβώς επειδή προσομοίαζαν αρκούντως στη μουσική νοοτροπία της Αφρικής.

 Όπως και να΄χει, με την ταχύρρυθμη εξόντωση των Ινδιάνων, οι Ισπανοί ξέμειναν γρήγορα από εργατικά χέρια κι αυτά τα αναζήτησαν, που αλλού, στο σκλαβοπάζαρο της Αφρικής, που μέτραγε ήδη αρκετή ιστορία πρίν την ανακάλυψη της Αμερικής. Το πρώτο πλοίο φορτωμένο Αφρικανούς έφτασε στο νησί κάπου μεταξύ 1511 και 1513, κι ως το 1886 που επισήμως καταργήθηκε η δουλεία στην Κούβα, το πηγαινέλα δε σταμάτησε ούτε στιγμή. Προσπαθώντας ν΄αποτρέψουν τη ένωση των σκλάβων στη νέα γή, οι Ισπανοί έβαλαν σ΄εφαρμογή ένα κόλπο που αποδείχτηκε κομβικής σημασίας για την επιβίωση της αφρικάνικης κουλτούρας στην Κούβα : συνέστησαν τα περίφημα cabildos, «ενώσεις αλληλοβοήθειας και αμοιβαίας υποστήριξης» για τους σκλάβους ανάλογα με τη φυλή, το «έθνος» απ΄το οποίο κατάγονταν στη μητέρα Αφρική, φιλοδοξώντας φυσικά να τους ελέγξουν γκετοποιώντας τους σε μικρότερες ομάδες με διακριτή γλώσσα και κουλτούρα (πράγμα που θα ελαχιστοποιούσε τον κίνδυνο ένωσης όλων μαζί, ξέρετε εναντίον ποιών) και καταφέρνοντας το εν μέρει, πετυχαίνοντας ωστόσο και έτερα ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Μέσα απ΄τα στεγανά cabildos, οι διάφορες αφρικάνικες γλώσσες, θρησκείες, τελετές και, βεβαίως, μουσικές διαφυλάχθηκαν ως κόρη οφθαλμού από τους σκλάβους, και με δεδομένη τη σχετική ανεκτικότητα των Ισπανών στις «πρωτόγονες εκδηλώσεις» αρκεί οι δούλοι να δούλευαν όσο έπρεπε, έτσι ακριβώς στην Κούβα (και τη Βραζιλία, αλλά εκεί, λόγω τεράστιου μεγέθους της χώρας, με λιγότερη φυλετική «εξειδίκευση») οι αφρικάνικες παραδόσεις έχουν διατηρηθεί ως σήμερα σχετικώς ελάχιστα αλλοιωμένες, ενώ ένα αξιόλογο μέρος των μαύρων του νησιού διατηρούσε ακόμα και ως τα μέσα του 20ο αιώνα ένας είδος φυλετικής / πολιτιστικής «συνείδησης» ανάλογα με την αφρικάνικη εθνότητα προέλευσης του – κάτι που δεν συμβαίνει π.χ. με τους μαύρους των Η.Π.Α., και των άλλων νησιών της Καραϊββικής.

Ετσι, για να μελετήσει κανείς τη μουσική της Κούβας, λογικά οφείλει να προσεγγίσει πρώτα απ΄όλα την ισχυρή αφρικάνικη παράδοση του νησιού που όχι μόνο έχει επηρρεάσει απόλυτα όλη την κουβανέζικη μουσική, αλλά επιπλέον συνιστά αναπόσπαστο στοιχείο της κουβανέζικης κουλτούρας και της καθημερινης ζωής εν γένει - αρχής γενομένης απ΄τις τέσσερις βασικές αφρικάνικες κουλτούρες / θρησκείες /μουσικές που επιζούν κι ανθιζουν σήμερα στο «Μαργαριτάρι των Αντιλλών». Αυτό και θα πράξουμε.

Α) Μουσική Yoruba

       
                  Θρησκευτική ορχήστρα Yoruba με batá. Αβάνα, αρχές δεκαετίας 1950.

Το ιστορικό έθνος των Yoruba (ή Yorubá), ένα απ΄τα πιο προοδευμένα και πολιτισμένα στην Αφρική της εποχής του, εκτεινόταν κάποτε στο μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Νιγηρίας, του Τόγκο και του Μπενίν, ωστόσο στους αιώνες που ακολούθησαν την ανακάλυψη της Αμερικής βρέθηκε σε προοδευτική κατάσταση παρακμής κι οι συνεχείς πόλεμοι, κυρίως με το γειτονικό βασίλειο της Δαχομέης, είχαν σαν αποτέλεσμα τη μαζική πώληση των αιχμαλώτων ως σκλάβων στους Ευρωπαίους, που κουβάλησαν ένα μεγάλο αριθμό Yoruba στην Αμερική, κυρίως την Κούβα, την Αϊτή και τη Βραζιλία. Για να μην πολυλογούμε, στην Κούβα τόσο λόγω του σημαντικού αριθμού τους αλλά κυρίως λόγω της συγκριτικώς ανώτερης κουλτούρας τους, σταδιακά πήραν ένα μάλλον κεντρικό και κυριαρχικό ρόλο, με αποτέλεσμα ένα σημαντικό κομμάτι του σύγχρονου κουβανέζικου λαϊκού πολιτισμού να βρίθει στοιχείων Yoruba, με πιο «χτυπητό» παράδειγμα τη θρησκεία Santeria, που ουσιαστικά συνίσταται στην αρχαία θρησκεία των Yoruba και, ελαφρά ανακατεμένη με μια επίφαση καθολικισμού, αποτελεί σήμερα τη λαοφιλέστερη μεταφυσική πρακτική στην Κούβα.

Στα εξαιρετικά πολύπλοκα κι ιδιαίτερης γοητείας τελετουργικά της Santeria, η μουσική παίζει απολύτως πρωτεύοντα ρόλο και χωρίς αυτήν, καμμία απολύτως θρησκευτική δραστηριότητα δεν μπορεί να έρθει εις πέρας, καθώς τόσο τα τραγούδια όσο και οι ρυθμοί των τυμπάνων θεωρούνται ως «λόγια των θεών» και γι΄αυτό, ιερά και αναντικατάστατα. Στην τελετή της Santeria, στην οποία αντικειμενικός σκοπός είναι η κάθοδος της θεότητας στη γή μέσω της καταληψίας ενός ή περισσότερων παρισταμένων, ο κύριος τραγουδιστής (“akpwon”) λειτουργεί σαν τελετάρχης – «κορυφαίος» και η χορωδία των πιστών (“ ankori”) απαντά, στο κλασικό αντιφωνικό σχήμα κλίσης – απόκρισης που απαντάται σ΄όλη σχεδόν την αφρικάνικη μουσική.Τα λόγια των τραγουδιών είναι αυστηρώς στη διάλεκτο Lukumí, όπως έχει γενικά επικρατήσει να ονομάζεται σήμερα η παρεφθαρμένη εκδοχή της «επίσημης» γλώσσας Yoruba που χρησιμοποιείται στην Κούβα.

Τα πλέον ιερά και μουσικώς σημαντικά τύμπανα της Santeria λέγονται batá, είναι τρία, σε σχήμα κλεψύδρας και με δύο ανισομεγέθεις μεμβράνες που παράγουν διαφορετικές τονικότητες, δημιουργώντας ουσιαστικά το ακουστικό εφφέ που θα έκαναν έξι τύμπανα μαζί. Κάθε θεός της Santeria έχει έναν ή περισσότερους «δικούς του» ρυθμούς, παρομοίως καθένα απ΄τα εκατοντάδες τραγούδια αντιστοιχεί σ΄ένα αυστηρά καθορισμένο ρυθμό (βεβαίως, σε πολλά τραγούδια οι ρυθμοί είναι κοινοί) κι οι ρυθμοί καθαυτοί είναι αυστηρά ενορχηστρωμένες πολυρρυθμικές «συνθέσεις», με συγκεκριμένα μέρη, πάμπολλες αλλαγές και συνεχείς «διαλόγους» ανάμεσα στα τύμπανα, χωρίς ωστόσο να υπάρχει το στοιχείο του αυτοσχεδιασμού, τουλάχιστον με την κλασική έννοια : οι μουσικοί είναι «υποχρεωμένοι» να εκτελέσουν τους συγκεκριμένους ρυθμούς (των οποίων η τελετουργική σημασία είναι μέγιστη) και η όποια ελευθερία τους συνίσταται στις λεπτομέρειες (τέμπο, «διάλογοι» μεταξύ τυμπάνων κ.α.). Οι ρυθμοί των batá είναι περίπου 90 και οι μουσικοί που τούς εκτελούν στις τελετές θεωρούνται όχι μόνο απόλυτα εξειδικευμένοι επαγγελματίες, αλλά και κανονικοί ιερείς, καθώς περνούν από ειδική μύηση προκειμένου να αποκτήσουν το δικαίωμα να παίζουν τα ιερά τύμπανα και, ως εκ τούτου, να μιλήσουν τη «γλώσσα των θεών».

Αν και τα batá συνιστούν την μακράν πιό αξιοσημείωτη αφρικανική μουσική παράδοση στην Κούβα, εν τούτοις οι απόγονοι των Yoruba διαθέτουν κι άλλα στυλ στο οπλοστάσιο τους : εν πρώτοις, τα chekeré ή guiros (φωτογραφία δεξιά), που είναι κρουστά φτιαγμένα από ένα μεγάλο κολοκύθι γύρω από το οποίο τοποθετείται ένα είδος διχτυού στο οποίο είναι πλεγμένες χάντρες ή αποξηραμένοι σπόροι, και καθώς το όργανο σείεται, παράγει έναν χαρακτηριστικό οξύ ήχο. Το ensemble των τριών chekeré χρησιμοποιείται στο μουσικό στυλ Guiro, που συνοδεύει συχνά τα τραγούδια της Santeria ως υποκατάστατο των batá, ενώ τα όργανα καθεαυτά έχουν, εδώ και πολλά χρόνια, περάσει και στην λαϊκή μουσική της Κούβας, καθώς και στη latin jazz. Τέλος, η μουσική παράδοση των κουβανών Yoruba συμπληρώνεται από το Bembé, ένα στυλ με τρία μεγάλα κυλιδρικά τύμπανα που παίζεται σήμερα μόνο σε ορισμένα μέρη της κουβανέζικης επαρχίας, και την Iyesá, ένα είδος με εντελώς διαφορετικά τύμπανα, τέσσερα τον αριθμό, του οποίου η καταγωγή συνδέεται ευθέως με την (σχεδόν) ομώνυμη πόλη Ijesha της Νιγηρίας και σήμερα ακούγεται μόνο στην περιοχή του Matanzas.

Β) Μουσική Bantú

Με τον όρο Bantú εννούμε μία ευρύτατη εθνική οντότητα (η μεγαλύτερη της Αφρικής) με άπειρες επί μέρους φυλές, που ανέκαθεν εκτεινόταν γεωγραφικώς από το Καμερούν ως την Ανγκόλα, την Ουγκάντα και την Μοζαμβίκη, με επίκεντρο την περιοχή του σημερινού Κονγκό (εως πρόσφατα, Ζαϊρ) και σημείο αναφοράς τη γλώσσα Kikongo και τις μπόλικες παραλλαγές της, καθώς και μία λίγο-πολύ ομοιογενή θρησκευτική κουλτούρα. Γι΄αυτό ακριβώς, στην Κούβα οι αφρικάνοι με αυτή την εθνική προέλευση ονομάστηκαν συλλήβδην Congos κι αποτέλεσαν το δεύτερο σημαντικότερο πόλο της αφρο- κουβανέζικης κουλτούρας. Εντονα διαφοροποιημένοι απ΄τους Yoruba σχεδόν στα πάντα, με δική τους γλώσσα, θρησκεία, έθιμα και μουσική, οι Congos έστησαν τα δικά τους cabildos, κυρίως στις επαρχίες της Αβάνας και του Ματάνσας (όπως και οι Yoruba), και παρ΄ότι η δική τους κουλτούρα πέρασε πολύ λιγώτερο αλώβητη και «καθαρή» μέσα απ΄τους αιώνες (η μίξη με το ισπανικό στοιχείο, αλλά και τις άλλες αφρικάνικες επιρροές, υπήρξε εντονώτερη), εν τούτοις η παρουσία τους ακόμα και σήμερα στην Κούβα είναι εξαιρετικά αισθητή. Όπως και στους Yoruba, βασικός φορέας της κουλτούρας τους είναι η θρησκεία, ή μάλλον το μείγμα από λατρείες, που στην Κούβα ονομάστηκε κατά περίσταση Palo Monte, Kimbisa, Mayombe και Briyumba, ανάλογα με τη σέχτα, την ιστορική περίοδο και τις εκάστοτε επιμειξίες.   

    
                           Χορός των Congos (Yuka). Φωτογραφία περί το 1895.


Γενικά, η θεολογία των Congos είναι πολύ απλούστερη από εκείνη των Yoruba, ωστόσο ότι τους λείπει σε θεωρία το αντικαθιστούν με σαφώς πρακτικότερα μέσα, καθώς θεωρούνται οι πλέον ισχυροί και επίφοβοι μάγοι στην Κούβα, ικανοί για το καλύτερο ή το χειρότερο και, συνηθέστερα, το τελευταίο. Η μουσική τους είναι, ομοίως, λιγότερο πολύπλοκη από αυτή των Yoruba, αφού περιορίζεται ουσιαστικά σε τρείς ρυθμούς – στυλ και τα αντίστοιχα τραγούδια, πάντα στο σχήμα κλίσης – απόκρισης, που τραγουδιούνται σε μια κρεολική γλώσσα με λέξεις τόσο από ισπανικά όσο κι από τα απομεινάρια της Kikongo. Ωστόσο, η πρώτη εντύπωση που έχει κανείς απ΄τη μουσική Congo είναι αυτή μιας φοβερής δύναμης και αχαλίνωτης ενέργειας, που οφείλεται αφ΄ενός στο γρήγορο τέμπο των τραγουδιών, αφ΄ ετερου στα κοφτά, ρυθμικά coros («χορωδιακά») των τραγουδιών, ενώ τα τύμπανα αντιπαρέρχονται τις σοφιστικέ ασκήσεις των Yoruba και ηχούν μαζικά, επιθετικά και πάντα σε τέρμα ένταση.

Το πλέον τελετουργικό μουσικό στυλ είναι το Palo, σε γρήγορα 6/8, το οποίο συνήθως παίζεται στο δωμάτιο των τελετών, μπροστά από το nganga (χύτρα με μαγικά αντικείμενα, που αποτελεί το ύψιστο μεταφυσικό εργαλείο των ιερέων της θρησκείας), ενώ η Makuta (φωτογραφία αριστερά : τύμπανα makuta του cabildo "Kunalambu" της Sagua La Grande. Δεκαετία του 1950) και η Yuka έχουν πιο λαϊκό και αρκετά ερωτικό/αισθησιακό χαρακτήρα (οι χοροί των Congos είναι όντως συναρπαστικοί και είναι βέβαιο πώς έχουν συνεισφέρει στον έντονα ηδονιστικό τρόπο με τον οποίο οι Κουβανοί χορεύουν, ακόμα και salsa, ως σήμερα). Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε, πάντως, πως ο ρυθμός της Yuka, που παίζεται πιά από ελάχιστους βετεράνους στην επαρχία του Pinar del Rio, παραμένει ένα από τα πιό περίπλοκα, δυσνόητα, βιρτουοζικά και καθαρά αφρικάνικα ρυθμικά σχήμα της κουβανικής παράδοσης. Και τα τρία στυλ συνοδεύονται από γκρούπ τριών τυμπάνων, μιάς κουδούνας και περιστασιακώς, άλλων μικρών κρουστών.

Θεωρείται δεδομένο πως η μουσική Bantú, με τον απλό, εξωστρεφή, υπερκινητικό και έντονα ρυθμικό χαρακτήρα της, επηρέασε έμμεσα ή άμεσα (ανάλογα με το μουσικό είδος) την λαϊκή κουβανέζικη μουσική περισσότερο από κάθε άλλη αφρικανική έκφραση.

Γ) Μουσική Abakuá


Οι Abakuá είναι, πάλι, άλλη ιστορία. Φερμένοι από το Calabar της ανατολικής Νιγηρίας και το γειτονικό βόρειο Καμερούν, στην Κούβα ανασύστησαν αυτό που απαντάται ευρύτατα σ΄ολόκληρη την Αφρική, αλλά πουθενά αλλού στο Νέο Κόσμο : μια μυστική αδελφότητα θρησκευτικο / κοινωνικο / πολιτικο / μαγικού περιεχομένου, αποκλειστικά για άντρες, ουσιαστικά μια αφρικάνικη μασονία, με ερμητικά μυστήρια, κρυφά τελετουργικά και, μέσω αυτών, τη διαφύλαξη μιάς εντελώς διακριτής κουλτούρας, πνευματικό τέκνο των Efik και των Ekoi της Αφρικής. Οι τελετές των Abakuá είναι εντελώς θεατρικές, αναπαριστώντας αρχαίους μύθους κι έχοντας κανονικούς «ηθοποιούς» με κοστούμια και ρόλους, σε σημείο που ο Fernando Ortiz έγραψε μια άκρως ενδιαφέρουσα μελέτη σχετικά με την πιθανότητα επικοινωνίας στην αρχαιότητα ανάμεσα στους Ελληνες και τους Αφρικάνους, ανακαλύπτοντας κοινά σημεία στις τελετές των Abakuá και την αρχαία τραγωδία, καθώς και τα Ελέυσίνεια Μυστήρια.

Τέλος πάντων, η μουσική στους Abakuá είναι τόσο σημαντική που το ύψιστο ιερό αντικείμενο τους είναι το απόκρυφο τύμπανο Ekue, το οποίο δεν εκτίθεται ποτέ σε κοινή θέα και μόνο ο ήχος του ακούγεται πίσω από μια κλειστή πόρτα. Αυτό πλαισιώνεται από μία τετράδα ιερών τυμπάνων, που ποτέ δεν παίζονται αλλά έχουν συμβολική σημασία (φωτογραφία αριστερά). Πλήν των ιερών οργάνων, υπάρχει το κανονικό μουσικό συγκρότημα (Conjunto Biankomeko) που διαθέτει τέσσερα τύμπανα, μια κουδούνα, δύο όργανα σαν maracas και δυο μπακέτες που χτυπούν πάνω σε ξύλο, ενώ η μουσική των τραγουδιών τους, που σημειωτέον είναι ιδιαίτερα επιβλητικά, ακολουθεί αποκλειστικά ρυθμό 6/8 , χαρακτηρίζεται από μακριές χορωδιακές φράσεις, εμβόλιμες «διηγήσεις» σε διάλεκτο Efik και ιδιαίτερα σύνθετες πολυρρυθμίες στα τύμπανα, εκ των οποίων το μεγαλύτερο, το Bonkó Echemiyá, αυτοσχεδιάζει σολιστικά «μιλώντας» τη δική του γλώσσα, στην οποία ανταποκρίνονται με τα βήματα τους οι íreme (πίνακας του Landaluze, 19ος αιώνας, πάνω δεξιά), οι μασκοφορεμένοι χορευτές που αναπαριστούν τις υπερφυσικές οντότητες των προαιώνιων μύθων της αδελφότητας.

Η μουσική (και η αδελφότητα καθεαυτή) των Abakua παραμένει σε πλήρη ισχύ ως σήμερα στην δυτική, κυρίως, Κούβα και η επιρροή της εντοπίζεται κυρίως στην Rumba, τόσο στο ρυθμικό όσο και στο χορευτικό επίπεδο (κυρίως στην columbia).

Δ) Μουσική της Δαχομέης


Αν ψάξετε τη Δαχομέη στο σημερινό χάρτη, είναι βέβαιo πώς δεν θα τη βρείτε, γιατί απλώς το αρχαίο Βασίλειο της Δαχομέης έπαψε να υφίσταται εδώ κι έναν αιώνα και τη θέση του καταλαμβάνει σήμερα το Μπενίν, ένα κομμάτι της Νιγηρίας κι άλλο ένα του Τόγκο. Συγκριτικά με όλους τους ανωτέρω, οι σκλάβοι με καταγωγή τη Δαχομέη που έφτασαν στην Κούβα ήταν λιγότεροι, ωστόσο η μουσική με την ίδια καταγωγη διείσδυσε στην Κούβα με ποικίλλους τρόπους. Εν πρώτοις, οι αμιγείς Δαχομεϊάνοι, ανήκοντες στο ευρύτερο γλωσσο-πολιτιστικό έθνος των Ewe - Fon, ονομάστηκαν Arará από την παραφθορά του ονόματος μιας απ΄τις παλιές πόλεις της Δαχομέης (Ardrá) και ομοίως βαφτίστηκε όλη η κουλτούρα που κουβάλησαν μαζί τους. Καθεαυτή η θρησκεία των Arará είναι ουσιαστικά ο παππούς του Vodοú της Αϊτής (στους Arará, το πνεύμα λέγεται foddún) και στην Κούβα, που απαντάται η πιο καθαρή μορφή της, είναι μια ερμητικά κλειστή σέχτα, που γι΄αυτό σήμερα βρίσκεται σε αριθμητικό μαρασμό (σε αντίθεση με τον ανοιχτό και «λαϊκό» χαρακτήρα των θρησκειών Yoruba και Congo) και οι λίγοι πιστοί της απαντώνται κυρίως στην επαρχία του Matanzas.

Η μουσική των Arará έχει σχεδόν πάντα αργό ή μεσαίο, υπνωτιστικό τέμπο και βασικό χαρακτηριστικό της είναι το εντελώς παράδοξο ρυθμικό «μέτρημα» στο τραγούδι, ενώ ένα σεβαστό μέρος του Arará ρεπερτορίου είναι a capella (αμιγώς φωνητικό), με περιστασιακή συνοδεία από παλαμάκια ή χτυπήματα των χεριών πάνω στο κορμί. Στο βασικό μέρος της τελετής, πάντως, παίζονται τα τρία (κι άλλοτε τέσσερα) παραδοσιακά τύμπανα, συνήθως ζωγραφισμένα με θρησκευτικά σύμβολα, με μια κουδούνα να τα συνοδεύει . (Φωτογραφία πάνω : τύμπανο Arará του 19ου αιώνα με χαρακτηριστικό ανάγλυφο της οφιολατρικής θρησκείας της αρχαίας Δαχομέης. Μουσείο της Μουσικής, Αβάνα).

Εκτός απ΄τη μουσική Arará, οι νότες της Δαχομέης έχουν μπεί κι από άλλη πόρτα στη μουσική της Κούβας : μετά την επανάσταση των σκλάβων στην Αϊτή (που οι σκλάβοι απ΄τη Δαχομέη πλειοψηφούσαν), αρκετοί Αϊτινοί πέρασαν το θαλάσσιο στενό κι εγκαταστάθηκαν στην ανατολική Κούβα, φέρνοντας μαζί τους γαλλο - αϊτινά ήθη και μια μουσική όχι καθαρά αφρικάνικη, αλλά οπωσδήποτε «αφρικανότροπη», αν είναι δόκιμη η έκφραση. Μάλιστα, η μετακίνηση Αϊτινών επιτάθηκε κατά τον 19ο αιώνα, όταν η μαζική βιομηχανία της ζάχαρης και ο συναγόμενος πλούτος έφεραν δεκάδες χιλιάδες φτωχών Αϊτινών για δουλειά στις εκτεταμένες καλλιτέργειες ζαχαροκάλαμου της ανατολικής Κούβας. Αποτέλεσμα της ξενιτιάς, η ισχυρότατη αϊτινή παρουσία και επιρροή σ΄ολόκληρο εκείνο το κομμάτι του νησιού και η ίδρυση των Tumbas Francesas, «μαύρων» λεσχών με γαλλικές επιρροές μέσα απ΄τις οποίες βγήκε το ομώνυμο μουσικό στυλ, με ογκώδη τύμπανα (φωτογραφία αριστερά : tumba francesa στο Santiago de Cuba, δεκαετία 1940) και σατιρικό χορό, ενώ η ίδια η θρησκεία vodú αριθμεί ακόμα πολυπληθείς κοινότητες στο Santiago de Cuba και το Guantánamo, κρατώντας σε μεγάλο βαθμό ακέραιη την αϊτινή θρησκευτική μουσική παράδοση, πού όπως είπαμε, επίσης κρατάει γερά από τη Δαχομέη.

H κουβανο-αϊτινή μουσική συνιστά, στην ανατολική Κούβα, το αντίστοιχο των ρυθμών της Santeria, του Palo και της Rumba στη δυτική πλευρά του νησιού : στυλ όπως το gagá παίζονται (και τραγουδιούνται στα αφρο-γαλλικά creól) σε φιέστες του δρόμου, θρησκευτικές γιορτές και το ίδιο το Καρναβάλι, ενώ άλλοι ρυθμοί, όπως το Vodú, έχουν αμιγώς θρησκευτική λειτουργία και εκτελούνται στις ερμητικές τελετουργίες της κουβανέζικης εκδοχής της αϊτινής θρησκείας που γνωρίζουμε ως Βουντού (και που είναι η κύρια αφρικάνικης καταγωγής θρησκεία στην ανατολική πλευρά της χώρας).


Το φαινόμενο της Rumba

    

Αυτά σ΄ό,τι αφορά τη θρησκευτική μουσική με αφρικάνικη προέλευση της Κούβας που, να το ξαναπούμε, είναι μια ολοζώντανη μουσική, με την έννοια ότι παίζεται ευρύτατα ακόμα και σήμερα, σε μια χώρα που ο ίδιος ο Fidel Castro ονόμασε «αφρο-ισπανική» - αφήστε που πάμπολλοι κουβανοί μουσικοί, ακόμα κι απ΄το χώρο της λαϊκής μουσικής, της Salsa ή της jazz, είναι ενεργοί πιστοί (και ενίοτε μουσικοί στις τελετές) κάποιας απ΄τις προπατορικές θρησκείες. Τέλος πάντων, η ουσία είναι πώς απ΄τον 19ο αιώνα κι εντεύθεν αναπτύχθηκε παράλληλα με τις αμιγώς αφρικάνικες μουσικές μια σειρά από φόρμες με έντονο το αφρικάνικο στοιχείο, αλλά καθαρά κοσμικό, λαϊκό χαρακτήρα κι επιπλέον, κάποιες ευρωπαϊκές ή κρεολικές επιρροές – με δυό λόγια, μουσικά είδη που «εφευρέθηκαν» σε κουβανικό έδαφος και δεν απηχούσαν κάποια συγκεκριμένη αφρικάνικη κουλτούρα ή παράδοση, παρά αντικατόπτριζαν την πολυσυλλεκτική πολιτιστική πραγματικότητα των σκλάβων που είχαν γεννηθεί στην Κούβα και δεν είχαν δει ποτέ τους την Αφρική. Η επιμειξία όλων αυτών γέννησε ιδιώματα με ποικίλλες ποσοστώσεις λευκών και μαύρων επιρροών, ως προς την αφρο-κουβανέζικη λαϊκη μουσική όμως, ύστερα απ’ την εμφάνιση κι εξαφάνιση αναρίθμητων στυλ, το μείγμα αποκρυσταλλώθηκε περί την ανατολή του 20ου αιώνα με την εμφάνιση της Rumba.

Δεν είναι απόλυτα ξεκάθαρη η καταγωγή της Rumba και η σύνδεση της με κάποιο αφρικάνικο μουσικοχορευτικό ιδίωμα από συγκεκριμένη εθνότητα, ωστόσο η επικρατέστερη υπόθεση τοποθετεί τις ρίζες της στη μουσική και τους χορούς των Congos (κυρίως στα στυλ yuka και makuta, με τα οποία έχει πολλές, χορευτικές κυρίως, ομοιότητες), συν ορατά ρυθμικά ίχνη abakuá στους διαλόγους των τυμπάνων και την φρασεολογία του σολιστικού τυμπάνου, ενώ ως προς το μελωδικό μέρος, το φωνητικό στυλ των τραγουδιών της Ανδαλουσίας σίγουρα έχει παίξει αναγνωρίσιμο ρόλο. Σε κάθε περίπτωση, η Rumba είναι ένα συμπίλημα ετερόκλητων αφρικάνικων επιρροών, όπως αυτές αφομοιώθηκαν από τους σκλάβους που είχαν γεννηθεί στις πόλεις της δυτικής Κούβας από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και ύστερα, και αναπαράχθηκαν σε ένα υβριδικό είδος που αρχικά είχε την υπόσταση μιάς sui generis μουσικοχορευτικής φιέστας εντός του κλειστού περιβάλλοντος των cabildos ή των solares (συγκροτημάτων μικροσκοπικών διαμερισμάτων με μία κοινή εσωτερική αυλή, στα οποία ζούσαν στιβαγμένες οικογένειες μαύρων, συνήθως στα πιό υποβαθμισμένα αστικά barrios).

Ο ανεπίσημος κι ανοιχτός χαρακτήρας της Rumba (σε αντιδιαστολή με το αυστηρό, μουσικό, χορευτικό και τελετουργικό, πρωτοκόλλο των θρησκευτικών ειδών) είναι εμφανής και στην πρώιμη οργανολογία της : κατ’ ουσίαν κάθε αντικείμενο που παρήγαγε ήχο χρησιμοποιείτο ως αυτοσχέδιο όργανο (πράγμα ιδιαίτερα χρήσιμο στα χρόνια που τα τύμπανα ήταν απαγορευμένα) και είναι γνωστό πως στις rumbas του 19ου και του πρώτου τρίτου του 20ου αιώνα, ως κρουστά συχνά χρησίμευαν καρέκλες, πόρτες, συρτάρια, κασόνια, καθώς και κουτάλια που χτυπούσαν πάνω σ’ ένα τραπέζι ή μία μπουκάλα. Τα τραγούδια, με λίγους στίχους σε λαϊκά ισπανικά (και ενίοτε τη ισπανική διάλεκτο bozal που μιλούσαν, όπως-όπως, οι πρόσφατα φερμένοι από την Αφρική σκλάβοι ή οι γέροι) είχαν συνήθως σκωπτικό περιεχόμενο και συχνά σκαρώνονταν επί τόπου, την ώρα της φιέστας. 


Επόμενη σελίδα


Γίνετε μέλος σήμερα!

Τελευταίες προσθήκες
1. Η Ιστορία της Μουσικής στην Κούβα, μέρος 1ο : από την Αποικία ως το Son.
διαβάστε το...
2. Στίχοι τραγουδιού : "COMO LA QUERIA" (Raul Marrero)
διαβάστε το...
3. Η latin εκπομπή επιστρέφει στον Kosmos 93.6!
διαβάστε το...
4. Carlos "Patato" Valdes, 1926-2007 : στη μνήμη ενός μεγάλου
διαβάστε το...
5. "Η Salsa ορχήστρα πρέπει να φτάνει τη μουσική σε οργασμικό επίπεδο" (JIMMY DELGADO)
διαβάστε το...
6. "Λοιπόν, Ας Μιλήσουμε Γιά Μουσική" : ένα άρθρο του Gabriel Garcia Marquez.
διαβάστε το...
7. Το CD player του latinmusic.gr : Καλοκαίρι 2007.
διαβάστε το...
8. "Αυλαία" γιά τον τραγουδιστή Tito Gomez.
διαβάστε το...
9. Λάτιν ιστορίες : Η ζωή εν barrio δια στόματος Frankie Vazquez.
διαβάστε το...
10. Στίχοι τραγουδιού : "AHORA ME DA PENA" (Henry Fiol)
διαβάστε το...
Νέες Κυκλοφορίες
Διάφοροι καλλιτέχνες - "BACHATA ROJA"
Αναλυτικά
SON DE TIKIZIA - "PA' LOS PIES"
Αναλυτικά
GILBERTO "PULPO" COLON - "HOT BREAD"
Αναλυτικά
MARC ANTHONY - "El Cantante"
Αναλυτικά
PIBO MARQUEZ & DESCARGA CRIOLLA - "Homenaje A Los Reyes De La Salsa"
Αναλυτικά
Το CD του μήνα
CD of the month
παρουσίαση

Latin chat now!

Φιλικά sites

world music
sofrito
rithmolatino
latin hellas
America Latina

Design & development Lollypop |::| © 2006 Basilio Stamatiou + Latin music & Latin culture
GR EN